Nguyễn Văn Tường: Vị Quận công kỳ tài Quảng Trị, dấu ấn lịch sử khó phai

Nguyễn Văn Tường, Phụ chính đại thần xuất thân từ Quảng Trị, là một nhân vật then chốt trong phong trào Cần Vương và cuộc kháng Pháp cuối thế kỷ XIX. Dù con đường hoạn lộ từng gặp trắc trở, ông đã vươn lên giữ các trọng trách, kiên trì chủ trương đàm phán với Pháp để kéo dài thời gian củng cố quốc phòng. Ông là trụ cột của phái chủ chiến, chỉ đạo xây dựng căn cứ Tân Sở – nơi Vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, đồng thời giúp trì hoãn cuộc truy đuổi của Pháp đối với nhà vua. Từng đối mặt với nhiều đánh giá tiêu cực, gần đây các công trình nghiên cứu đã làm sáng tỏ vai trò, cống hiến và tầm quan trọng của ông, giúp hậu thế nhìn nhận ông một cách toàn diện và xứng đáng hơn trong lịch sử dân tộc.

QTO – Năm 2025, toàn quốc, trong đó có tỉnh Quảng Trị, sẽ trang trọng kỷ niệm 140 năm Vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương (1885-2025), khởi nguồn cho phong trào kháng Pháp oanh liệt. Trong bức tranh lịch sử Cần Vương, hai vị Phụ chính đại thần kiệt xuất, giữ vai trò then chốt trong phái chủ chiến phò tá Vua Hàm Nghi là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, luôn được hậu thế khắc ghi. Đặc biệt, năm 2026 sẽ đánh dấu 140 năm ngày mất của Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường (30/7/1886-30/7/2026).

Nguyễn Văn Tường (1824-1886) xuất thân từ một gia đình nông dân tại làng An Cư, xã Triệu Phước, huyện Triệu Phong cũ – nay thuộc xã Nam Cửa Việt. An Cư, một ngôi làng cổ kính hình thành từ thế kỷ XIV, nằm ở phía đông nam tỉnh Quảng Trị, vốn là vùng đất thuần nông, nuôi dưỡng tâm hồn của vị đại thần.

Cổng làng An Cư, hiện nay thuộc xã Nam Cửa Việt, tỉnh Quảng Trị – Ảnh: P.X.D

Năm 1842, khi tham dự kỳ thi Hương với tên Nguyễn Phước Tường, ông đã xuất sắc đỗ Tú tài. Thế nhưng, vận mệnh trắc trở, kết quả thi của ông bị hủy bỏ và ông bị nghị tội vì đã vô tình phạm húy, trùng họ và chữ lót với quốc tính của triều Nguyễn. Gia phả dòng họ Nguyễn cũng minh định: “Thiệu Trị ngũ niên thi trúng tú tài hậu dĩ can quốc tánh quyển diện đề Nguyễn Phước Tường, truất lạc nghị án” (tạm dịch: Năm Thiệu Trị thứ 5 thi đỗ Tú tài, sau vì phạm luật về quốc tính nên bị đánh trượt và nghị án). Đáng chú ý, một số chính sử như “Đại Nam thực lục” lại ghi chép sự kiện này diễn ra vào năm Thiệu Trị thứ 2, một điểm dị biệt về niên đại mà giới nghiên cứu vẫn đang tiếp tục luận giải và đối chiếu.

Đến năm 1850, ông được phép dự thi trở lại với danh xưng Nguyễn Văn Tường, thành công đỗ Cử nhân và chính thức bước vào con đường hoạn lộ. Trong suốt hành trình làm quan, dẫu trải qua không ít thăng trầm, ông vẫn luôn giữ vững tấm lòng tận tâm, tận hiến, một mực vì giang sơn xã tắc. Ông từng kinh qua các chức vụ trọng yếu như Thượng thư Bộ Hình, Thượng thư Bộ Hộ, tham gia Cơ mật viện, và cuối cùng được giao phó trọng trách Phụ chính đại thần, đồng thời được phong tước Kỳ vĩ Quận công – tước vị cao quý minh chứng cho tài năng và sự cống hiến của ông.

Trong bối cảnh quốc gia đứng trước họa xâm lăng, Nguyễn Văn Tường không chỉ tham gia điều hành triều chính mà còn trực tiếp xử lý các vấn đề ngoại giao phức tạp với Pháp. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng ông kiên trì chủ trương sử dụng đàm phán như một sách lược nhằm kéo dài thời gian, tạo cơ hội củng cố tiềm lực quốc gia và chuẩn bị cho một cuộc kháng chiến trường kỳ. Là một trong những nhân vật trụ cột của phái chủ chiến trong triều đình Huế, ông đã chỉ đạo xây dựng các cơ sở phòng thủ chiến lược, đặc biệt là căn cứ sơn phòng Tân Sở, được xem là nơi dự phòng an toàn trong trường hợp kinh thành gặp biến cố. Sau cuộc phản công tại Kinh đô Huế vào tháng 7/1885 không đạt kết quả, kế hoạch này đã kịp thời được triển khai, khi Vua Hàm Nghi cùng đoàn hộ giá rút về Tân Sở và ban Chiếu Cần Vương lịch sử.

Biến cố lịch sử năm 1885 đã khiến Nguyễn Văn Tường bị thực dân Pháp bắt giữ, đày ra Côn Đảo, rồi sau đó bị đưa sang đảo Tahiti (Pháp) và từ trần tại nơi đất khách vào năm 1886.

Suốt một giai đoạn dài, do sự phức tạp của các sự kiện sau biến cố kinh đô Huế thất thủ năm 1885, Nguyễn Văn Tường từng đối mặt với nhiều đánh giá đa chiều, thậm chí tiêu cực. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu chuyên sâu của giới học giả trong và ngoài nước gần đây đã góp phần soi sáng rõ hơn về vai trò, hoàn cảnh lịch sử cũng như những cống hiến của ông trong giai đoạn cuối triều Nguyễn. Giờ đây, chân dung Nguyễn Văn Tường được nhìn nhận một cách toàn diện hơn trong bối cảnh lịch sử dân tộc, như một vị đại thần kiệt xuất với bao trăn trở trước vận mệnh non sông. Tên ông được trân trọng đặt cho một tuyến đường tại phường Đông Hà, là sự ghi nhận xứng đáng đối với những đóng góp to lớn của người con ưu tú quê hương.

Theo nhận định của PGS.TS. Đỗ Bang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, một người con ưu tú của Quảng Trị: “Thực tế lịch sử đã chứng minh, Nguyễn Văn Tường không chỉ hoàn thành xuất sắc trọng trách được giao mà còn trở thành một nhân vật có sức ảnh hưởng lớn, thu hút sự chú ý đặc biệt từ phía đối phương. Giới chức Pháp đã vô cùng bất ngờ, bởi họ lầm tưởng có thể dễ dàng dùng vũ lực để chiếm thành Huế và bắt Vua Hàm Nghi. Thay vào đó, họ phải đối mặt với một vị quan đầu triều, người đứng đầu phe chủ chiến, lại sở hữu tài năng ngoại giao kiệt xuất. Sự hiện diện của Nguyễn Văn Tường tại Huế sau thất bại của quân triều đình đã buộc các quan chức cấp cao của Pháp phải dồn sức tìm cách đối phó, qua đó gián tiếp làm phân tán mục tiêu truy kích ngự giá của Vua Hàm Nghi, giúp trì hoãn cuộc truy đuổi Nhà vua, Tam cung và đoàn tùy tùng trên đường rút về Tân Sở”.

Trong một chuyến về thăm làng An Cư gần đây, chúng tôi đã đến ngôi nhà hương hỏa của Kỳ vĩ Quận công Nguyễn Văn Tường và có dịp gặp gỡ những hậu duệ của ông, lắng nghe những ký ức gia đình về vị đại quan triều Nguyễn này. Anh Nguyễn Văn Liễn, hậu duệ đời thứ 5 của Nguyễn Văn Tường, xúc động bày tỏ: “Trước đây, khi tiếp cận một số tài liệu lịch sử với những nhận định chưa mấy tích cực về cụ tổ, chúng tôi, những người con cháu, không khỏi trĩu nặng lòng. Nhưng giờ đây, qua nhiều công trình nghiên cứu và những đánh giá khách quan hơn, mọi người đã thấu hiểu rõ ràng hơn về cuộc đời, tài năng và những đóng góp lớn lao của cụ. Cả gia đình chúng tôi vô cùng vui mừng và tự hào”.

Với những tư liệu lịch sử được tái thẩm định và sự nhìn nhận ngày càng sâu sắc, toàn diện, Nguyễn Văn Tường đã vững vàng khẳng định vị trí của mình như một nhân vật đáng kính trong lịch sử Quảng Trị nói riêng và lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX nói chung. Cuộc đời ông mãi gắn liền với một giai đoạn đầy biến động, bi tráng của dân tộc Việt, một hành trình kiên cường chống ngoại xâm và giữ vững nền độc lập.

 Phạm Xuân Dũng