Luật pháp trong kỷ nguyên số: Giải mã những thách thức và cơ hội mới

Phó Giám đốc Sở Tư pháp Trương Quang Sáng nhấn mạnh sự cần thiết của đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) trong kỷ nguyên số, chuyển từ cung cấp thông tin sang đáp ứng nhu cầu thấu hiểu và vận dụng pháp luật của người dân. Để làm được điều này, cần truyền tải nội dung một cách ngắn gọn, trực quan (video, infographic) và tập trung vào các chủ đề thiết thực.
Sở Tư pháp Quảng Trị đã triển khai nhiều giải pháp ứng dụng công nghệ như tổ chức thi pháp luật trực tuyến, sử dụng trang thông tin điện tử, mạng xã hội và mã QR cho các chuyên đề pháp luật, đồng thời ứng dụng AI trong biên soạn tài liệu, với nguyên tắc lấy người dân làm trung tâm và kiểm tra kỹ lưỡng nội dung.
Ông cũng lưu ý người dân cần trang bị kiến thức pháp luật và kỹ năng số để tự bảo vệ mình trước các rủi ro trên không gian mạng, tuân thủ nguyên tắc "3 không, 3 cần" và ưu tiên tiếp cận thông tin pháp luật từ nguồn chính thống.
Trong thời gian tới, Sở Tư pháp sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng nền tảng số, phát triển tài liệu dễ hiểu, tăng cường phối hợp và đảm bảo người dân vùng khó khăn cũng tiếp cận được thông tin, nhằm mục tiêu cuối cùng là giúp người dân hiểu biết, tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi của mình tốt hơn.

QTO – Trong bối cảnh kỷ nguyên số bùng nổ, công nghệ đã mở ra vô vàn cơ hội tiếp cận thông tin, thực hiện giao dịch và giải quyết công việc thường nhật cho mọi người dân. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thông tin không hoàn toàn đồng nghĩa với việc thấu hiểu và vận dụng chính xác các quy định pháp luật. Nhân dịp Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, phóng viên (P.V) Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Trị đã có buổi trao đổi chuyên sâu với ông Trương Quang Sáng, Phó Giám đốc Sở Tư pháp, nhằm tìm hiểu về những đổi mới trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL), đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số (CĐS) và đưa pháp luật đến gần hơn với cộng đồng.

• P.V: Thưa ông, quá trình chuyển đổi số đang định hình lại phương thức người dân tiếp cận và tiếp nhận thông tin, trong đó có thông tin pháp luật. Trước xu hướng tất yếu này, công tác PBGDPL cần được đổi mới ra sao để phù hợp với thực tiễn? Theo ông, chúng ta cần làm gì để người dân không chỉ dễ dàng tiếp cận mà còn thực sự thấu hiểu và vận dụng pháp luật một cách hiệu quả trong đời sống số?

– Ông Trương Quang Sáng: Theo quan điểm của tôi, chuyển đổi số đang đặt ra một yêu cầu cấp thiết về sự đổi mới trong phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Nếu như trước đây, người dân chủ yếu tiếp cận pháp luật thông qua các hình thức truyền thống như hội nghị, tài liệu in ấn, thì ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, họ có thể tra cứu thông tin pháp luật bất kỳ lúc nào, ở bất kỳ đâu.

Do đó, công tác PBGDPL cần chuyển dịch tư duy từ việc chỉ đơn thuần cung cấp thông tin sang chủ động đáp ứng nhu cầu tìm hiểu và vận dụng pháp luật của người dân. Để thực hiện hiệu quả định hướng này, điều quan trọng không phải là đưa được bao nhiêu văn bản pháp luật lên môi trường mạng, mà là người dân có thực sự hiểu đúng và biết cách áp dụng chúng vào cuộc sống hay không.

Muốn đạt được điều đó, nội dung pháp luật cần được truyền tải dưới các hình thức ngắn gọn, trực quan, dễ hiểu như video, infographic, podcast, và các tình huống hỏi-đáp thực tế. Đồng thời, cần tập trung vào những chủ đề thiết thực mà người dân và doanh nghiệp đặc biệt quan tâm, như pháp luật về đất đai, hộ tịch, hôn nhân và gia đình, an toàn giao thông, bảo hiểm xã hội, cũng như các biện pháp phòng, chống lừa đảo trực tuyến…

Riêng đối với Quảng Trị, một địa bàn rộng lớn với điều kiện tiếp cận công nghệ còn có sự chênh lệch giữa các khu vực, việc đổi mới phương thức tuyên truyền, PBGDPL phải gắn liền với đặc điểm cụ thể của từng nhóm đối tượng, từng địa bàn. Cùng với việc mở rộng các kênh số, cần hướng dẫn người dân tiếp cận các nguồn thông tin chính thống, tránh hiểu sai hoặc áp dụng sai quy định pháp luật. Chuyển đổi số trong PBGDPL chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ hỗ trợ người dân hiểu luật dễ dàng hơn, thực hiện quyền và nghĩa vụ tốt hơn, chứ không đơn thuần chỉ là giúp thông tin lan tỏa nhanh hơn.

• P.V: Trong thời gian qua, Sở Tư pháp đã triển khai những giải pháp và cách làm cụ thể nào trong việc ứng dụng công nghệ số nhằm đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật? Ông có thể chia sẻ những kết quả nổi bật và các bài học kinh nghiệm đã rút ra trong quá trình triển khai?

– Ông Trương Quang Sáng: Với vai trò là cơ quan thường trực của Hội đồng phối hợp PBGDPL tỉnh, Sở Tư pháp đã tích cực tham mưu và triển khai nhiều giải pháp ứng dụng công nghệ số nhằm đổi mới phương thức tuyên truyền, từ đó nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật của người dân.

Điển hình là việc tổ chức các cuộc thi tìm hiểu pháp luật trực tuyến. Đến nay, Hội đồng phối hợp PBGDPL tỉnh đã tổ chức thành công 8 cuộc thi, thu hút trên 200.000 lượt người tham gia. Song song đó, đơn vị duy trì hiệu quả hoạt động của Trang thông tin điện tử PBGDPL tỉnh Quảng Trị, Trang thông tin điện tử Sở Tư pháp; đồng thời phát triển các chuyên mục về truyền thông dự thảo chính sách, tiêu điểm chính sách và từng bước khai thác hiệu quả các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo, YouTube, TikTok để đa dạng hóa hình thức truyền tải.

Đặc biệt, hàng tháng, sở tiến hành biên soạn và ghi âm 4 chuyên đề pháp luật, sau đó số hóa qua mã QR để chuyển tải đến hệ thống truyền thanh cấp xã. Đây là một cách làm hiệu quả, không chỉ góp phần tiết kiệm nguồn lực mà còn hỗ trợ đưa thông tin pháp luật đến gần hơn với người dân ở khu vực cơ sở. Cán bộ, công chức, viên chức, người lao động của sở cũng bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thiết kế infographic, biên tập video và xây dựng bài giảng, luôn tuân thủ nguyên tắc nội dung pháp luật phải được kiểm tra, đối chiếu kỹ lưỡng trước khi đưa vào sử dụng.

Từ thực tiễn triển khai, chúng tôi nhận thấy ba yếu tố có ý nghĩa quyết định sự thành công, đó là: Sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của người đứng đầu; việc lấy nhu cầu của người dân làm trung tâm trong mọi hoạt động; và sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị, địa phương. Công nghệ có thể tạo ra những phương thức truyền thông mới mẻ, nhưng chất lượng nội dung và trách nhiệm của người thực hiện mới là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả cuối cùng.

• P.V: Mặc dù không gian mạng mang lại nhiều tiện ích vượt trội, song cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền riêng tư và các hành vi vi phạm pháp luật khác. Theo ông, người dân cần được trang bị những kiến thức pháp luật và kỹ năng thiết yếu nào để tự bảo vệ mình trong môi trường số?

– Ông Trương Quang Sáng: Không gian mạng, dù mang lại vô vàn tiện ích, vẫn tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng. Chỉ một phút lơ là, thiếu cảnh giác có thể khiến người dân mất tiền, lộ thông tin cá nhân hoặc bị xâm phạm các quyền, lợi ích hợp pháp. Do đó, mỗi cá nhân cần trang bị đầy đủ cả kiến thức pháp luật và kỹ năng sử dụng công nghệ một cách an toàn.

Trước hết, người dân cần nhận thức rõ rằng môi trường mạng không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật. Những hành vi lừa đảo, vu khống, phát tán thông tin sai sự thật hay xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác đều có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý theo quy định. Về kỹ năng tự bảo vệ, tôi muốn nhấn mạnh nguyên tắc “3 không, 3 cần”: Không vội tin vào những lời mời chào, thông tin chưa được kiểm chứng; không cung cấp mật khẩu, mã OTP và thông tin tài khoản ngân hàng cho người lạ hoặc qua các kênh không chính thức; không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng, thiếu cơ sở.

Đồng thời, mỗi người dân cần chủ động kiểm tra nguồn gốc thông tin, tăng cường bảo mật tài khoản cá nhân và kịp thời thông báo cho ngân hàng, cơ quan Công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo. Đối với thông tin pháp luật, người dân nên ưu tiên tham khảo các nguồn chính thống, không nên chỉ dựa vào các bài đăng trên mạng xã hội hoặc những câu trả lời chưa được kiểm chứng để đưa ra các quyết định quan trọng.

Về phía ngành Tư pháp, chúng tôi xác định rõ rằng việc tuyên truyền pháp luật phải gắn liền với hướng dẫn kỹ năng nhận diện rủi ro và xử lý các tình huống thực tế. Bởi lẽ, trong môi trường số, biết sử dụng công nghệ là cần thiết, nhưng biết nhận diện thông tin sai lệch, tự bảo vệ bản thân và hành động đúng pháp luật còn quan trọng hơn rất nhiều.

• P.V: Để việc đưa pháp luật vào đời sống số thực sự tạo ra những chuyển biến mang tính thực chất, trong thời gian tới, Sở Tư pháp sẽ tập trung vào những nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm nào? Nhân Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến cán bộ, công chức, doanh nghiệp và toàn thể người dân?

– Ông Trương Quang Sáng: Sở Tư pháp sẽ tiếp tục đổi mới công tác PBGDPL theo hướng thiết thực, hiện đại và phù hợp với nhu cầu đa dạng của người dân. Trọng tâm là nâng cao chất lượng các nền tảng thông tin pháp luật hiện có; phát triển mạnh mẽ tài liệu số, video, infographic và các nội dung hỏi-đáp dễ hiểu, dễ tiếp cận; đồng thời nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ cho đội ngũ làm công tác PBGDPL. Đơn vị sẽ tăng cường phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành, chính quyền cấp xã, các cơ quan báo chí và các tổ chức liên quan để đẩy mạnh việc đưa pháp luật vào đời sống số.

Cùng với đó, sở sẽ chú trọng kết hợp hài hòa giữa truyền thông số với các hình thức tuyên truyền trực tiếp, phát huy tối đa vai trò của đội ngũ làm công tác pháp luật ở cơ sở và đảm bảo người dân ở các vùng khó khăn cũng có điều kiện tiếp cận thông tin, dịch vụ pháp lý phù hợp. Việc ứng dụng công nghệ phải gắn liền với yêu cầu về tính chính xác, an toàn, hiệu quả và luôn lấy lợi ích thiết thực của người dân làm trung tâm. Chúng tôi xác định, kết quả cuối cùng không phải là số lượng nền tảng hay sản phẩm truyền thông được tạo ra, mà là người dân có thực sự hiểu biết pháp luật hơn, chủ động tuân thủ pháp luật và biết bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình một cách tốt hơn hay không.

Nhân Ngày Pháp luật Việt Nam, tôi muốn gửi đến toàn thể cán bộ, công chức, viên chức, cộng đồng doanh nghiệp và Nhân dân tỉnh nhà thông điệp: Hiểu biết và chấp hành pháp luật chính là cách chúng ta bảo vệ chính mình và cộng đồng, kiến tạo một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.

Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam, mỗi cán bộ, công chức, viên chức cần nêu cao tinh thần trách nhiệm, gương mẫu chấp hành pháp luật và không ngừng đổi mới cách thức phục vụ Nhân dân. Mỗi doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa kinh doanh minh bạch, thượng tôn pháp luật. Mỗi người dân cần chủ động học tập, tìm hiểu và vận dụng pháp luật, đồng thời sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm.

Tôi tin rằng, khi pháp luật trở thành kiến thức thiết thực và thói quen ứng xử tự giác của mỗi người; khi công nghệ giúp người dân tiếp cận pháp luật thuận tiện, bình đẳng và an toàn hơn, chúng ta sẽ tạo dựng được nền tảng vững chắc cho một xã hội kỷ cương, văn minh và phát triển bền vững.

• P.V: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Hiền Chi (thực hiện)