Quan niệm "chim trời, cá nước" coi tài nguyên biển là vô tận đã bắt đầu thay đổi sau một phiên tòa xét xử mang tính răn đe. Ngư dân Hoạt bị tuyên phạt 3 năm tù vì tội "Cản trở hoạt động của phương tiện điện tử" khi cố tình không kích hoạt thiết bị giám sát hành trình (VMS) của tàu cá trong hơn 68 giờ để khai thác hải sản trái phép tại vùng biển nước ngoài. VMS là thiết bị bắt buộc cho tàu cá lớn, đóng vai trò then chốt trong công tác chống khai thác IUU (bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định). Bản án này, cùng với việc bị phạt hành chính và tịch thu toàn bộ hải sản, là bài học đắt giá, khẳng định rằng những chuyến biển bội thu không thể biện minh cho hành vi khai thác bất chấp pháp luật.
QTO – Quan niệm truyền thống về “chim trời, cá nước” từ lâu đã định hình tư duy của cộng đồng ngư dân, coi tài nguyên biển là vô tận. Tuy nhiên, sau một phiên tòa xét xử lưu động đầy tính răn đe, nhận thức ấy đã được định hình lại: một chuyến biển bội thu với khoang thuyền đầy ắp hải sản không còn đồng nghĩa với việc khai thác tài nguyên bằng “mọi giá”.
Bị cáo trong vụ án là một ngư dân, bị đưa ra xét xử công khai với tội danh “Cản trở hoạt động của phương tiện điện tử”. Đối với công chúng không thuộc ngành thủy sản, hành vi này có thể còn lạ lẫm. Song, với cộng đồng ngư dân, đặc biệt là những người thường xuyên khai thác hải sản ở vùng biển xa, các quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đã trở nên vô cùng quen thuộc và cấp thiết.
Theo quy định pháp luật hiện hành, các tàu cá hoạt động trên biển với chiều dài lớn nhất từ 15m trở lên bắt buộc phải trang bị thiết bị giám sát hành trình (VMS). Hệ thống này có chức năng định vị và hoạt động liên tục 24/24 giờ, nhằm truyền tải dữ liệu về vị trí, tốc độ, hướng di chuyển của tàu, đồng thời cảnh báo khi tàu vượt ra ngoài ranh giới vùng biển Việt Nam. Dữ liệu này được chuyển về cơ quan quản lý nhà nước để phục vụ công tác quản lý, lưu trữ, và trích xuất; bên cạnh đó, VMS còn có khả năng phát tín hiệu cứu nạn khẩn cấp khi cần thiết.
Thực trạng cho thấy, nhiều trường hợp đã bị xử phạt nghiêm khắc do vi phạm quy định này. Thế nhưng, vẫn còn không ít cá nhân cố tình viện dẫn các lý do như thiết bị bị hỏng hóc, sự cố “mất sóng” viễn thông, hay đường truyền không ổn định để biện minh cho hành vi không kích hoạt thiết bị giám sát hành trình, mục đích chính là né tránh sự kiểm soát và qua mặt cơ quan chức năng.
Khoảng một năm trước khi phiên tòa thực diễn, vào cuối năm 2024, tại xã Đông Trạch (trước đây là xã Đức Trạch, huyện Bố Trạch), Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Bình (cũ) đã phối hợp cùng các đơn vị và địa phương liên quan tổ chức một “Phiên tòa giả định” chuyên đề về chống IUU, nhằm nâng cao nhận thức pháp luật cho cộng đồng ngư dân. Đây là một trong những địa phương sở hữu đội tàu đánh bắt hải sản hùng hậu của tỉnh.
 |
| Minh hoạ: T.H |
Tình huống được dựng tại “Phiên tòa giả định” diễn ra như sau: Trong quá trình khai thác, chủ của hai tàu cá đã cố tình điều khiển phương tiện xâm phạm vùng biển nước ngoài để đánh bắt hải sản trái phép, và hậu quả là bị lực lượng chức năng của nước sở tại bắt giữ. Nhằm chuộc lại tàu và né tránh sự phát hiện, xử phạt từ cơ quan chức năng Việt Nam, chủ tàu đã thuê người làm giả hai bộ hồ sơ và mua sắm thiết bị giám sát hành trình mới, với ý định thay thế hồ sơ gốc của hai tàu vi phạm.
Sau khi thành công chuộc lại tàu, chủ tàu tiếp tục tuyển dụng lao động, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình mới và xóa bỏ số hiệu tàu nhằm mục đích tiếp tục hành trình sang vùng biển nước ngoài khai thác hải sản trái phép. Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động, do thiết bị giám sát hành trình bị vô hiệu hóa và việc không xác định rõ ranh giới biển, hai chiếc tàu này một lần nữa tái phạm, xâm phạm vùng biển nước ngoài và lại bị lực lượng chức năng nước sở tại bắt giữ.
Trên cơ sở phân tích thấu đáo tính chất, mức độ của hành vi vi phạm và căn cứ vào các quy định của pháp luật, hội đồng xét xử đã tuyên phạt tù đối với các bị cáo. Trong số các tội danh được đưa ra, có trường hợp đã bị kết án tù về tội “Cản trở hoạt động của phương tiện điện tử”. Dù là tình huống giả định, nhưng những vi phạm tương tự đã và đang diễn ra trong thực tế. Đáng tiếc là vẫn còn nhiều ngư dân phớt lờ các hoạt động tuyên truyền, giải thích, khuyến cáo, và cả những cảnh báo nghiêm khắc từ phía cơ quan chức năng.
Hoạt, bị cáo trong vụ án thực tế này, là một thuyền trưởng giàu kinh nghiệm, đã gắn bó với biển nhiều năm. Vào đêm định mệnh ấy, Hoạt cùng năm thuyền viên đã âm thầm điều khiển tàu rời cảng và hướng ra khơi. Suốt hành trình gần ba ngày đêm lênh đênh trên biển, Hoạt đã cố tình không kích hoạt thiết bị giám sát hành trình, mặc dù hệ thống này vẫn hoạt động bình thường. Dù chỉ là người làm công, một thuyền trưởng lão luyện như Hoạt không thể “ngây thơ” đến mức không nhận thức được công dụng của thiết bị này; nó chắc chắn không phải là vật trang trí nhằm che mắt lực lượng kiểm tra. Các lý do như không biết chữ hay nhận thức pháp luật hạn chế cũng không thể được chấp nhận làm cái cớ để Hoạt tự đặt mình ngoài vòng pháp luật.
Vào ngày thứ ba của chuyến biển, khi đang thả neo khai thác hải sản trái phép trên vùng biển nước ngoài, tàu của Hoạt đã bị lực lượng chức năng của nước bạn phát hiện, tạm giữ và xử phạt hành chính với số tiền quy đổi lên đến hơn 70 triệu đồng. Hậu quả không chỉ dừng lại ở tiền phạt; toàn bộ số hải sản đã đánh bắt được trong hai ngày trước đó, cùng với ngư lưới cụ, đều bị tịch thu hoàn toàn.
Như vậy, sau bao ngày lênh đênh trên biển, toàn bộ công sức và mồ hôi của sáu con người đã tan thành mây khói. Giờ đây, đứng trước hội đồng xét xử, Hoạt hiểu rõ hơn ai hết rằng một chuyến biển thuận lợi, với khoang thuyền đầy ắp hải sản không còn có thể biện minh cho hành vi khai thác bằng “mọi giá” theo quan niệm cũ.
Với hành vi cố ý ngăn chặn việc truyền tải dữ liệu từ thiết bị giám sát hành trình của tàu cá trong suốt 68 giờ 30 phút nhằm khai thác hải sản trái phép, Hoạt đã bị tuyên phạt 3 năm tù giam. Tương tự như “Phiên tòa giả định” trước đó, phiên tòa thực tế này cũng thu hút đông đảo người dân đến tham dự. Tuy nhiên, điểm khác biệt then chốt là sau phán quyết này, không còn ai bàn tán, xì xào về “nước sông, cá biển” là của chung, hay lập luận rằng ai thông thạo luồng lạch, nhanh tay lưới thì có quyền tùy ý khai thác, hoặc giữa biển cả mênh mông, con tàu chỉ như hạt cát, làm sao cơ quan chức năng có thể kiểm soát và phát hiện.
Bởi lẽ, những tình huống tưởng chừng chỉ là giả định giờ đây đã trở thành bản án thực tế nghiêm khắc, là bài học đắt giá cho bất kỳ hành vi cố ý vi phạm nào. Chỉ mong rằng, sẽ không còn ngư dân nào phải đánh đổi bằng những cái giá quá lớn khi vươn khơi bám biển vì bất chấp các quy định của pháp luật, những điều đã được cảnh báo và tuyên truyền một cách rõ ràng từ trước.
Dương Công Hợp
* Tên nhân vật trong bài đã được thay đổi.
