Phát huy di sản dòng họ: Bí quyết kiến tạo giá trị bền vững.

Bài báo nêu bật cách làng biển Nhân Trạch gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể độc đáo như chèo cạn, múa bông thông qua sự chung tay của các dòng họ và Câu lạc bộ Văn hóa dân gian địa phương. Các dòng họ duy trì truyền thống này trong ngày giỗ Tổ và các lễ hội làng, với sự hướng dẫn của những nghệ nhân tâm huyết như cụ Lưu Thị Điệm, đảm bảo tính chuẩn mực của di sản. Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Nhân Trạch đóng vai trò hỗ trợ, đồng thời nghệ nhân Nguyễn Tiến Phiệu còn sáng tạo lời ca mới hàng năm, phản ánh thành tựu của dòng họ để di sản luôn sống động. Sự kết hợp giữa ý thức gìn giữ sâu sắc của cộng đồng, sự tham gia của nhiều thế hệ và phương thức bảo tồn năng động này đã tạo nên sức sống mãnh liệt cho di sản, đồng thời chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Từng được ví như dòng mạch bất tận, các di sản văn hóa phi vật thể lặng lẽ len lỏi vào tâm hồn mỗi làng quê, bồi đắp nên cốt cách và truyền tải những giá trị ngàn đời của cha ông. Tại làng biển Nhân Trạch (xã Nam Trạch), di sản chèo cạn, múa bông không chỉ được gìn giữ và phát huy thông qua Câu lạc bộ (CLB) Văn hóa dân gian Nhân Trạch với sự đồng hành miệt mài, mà còn được các dòng họ trên vùng đất bãi ngang đầy thử thách này nỗ lực bảo tồn theo cách riêng. Nhờ đó, dòng chảy di sản tiếp tục tuôn trào, lan tỏa qua nhiều thế hệ.

Ở tuổi bát tuần, cụ Lưu Thị Điệm (xã Nam Trạch) không tài nào nhớ được đã bao nhiêu lần bà tham gia hướng dẫn dòng họ Trương Văn luyện tập chèo cạn, múa bông để chuẩn bị cho ngày giỗ Tổ tháng Tám âm lịch. Bà chỉ biết rằng, từ thuở nào, cứ gần đến ngày giỗ Tổ 24/8 âm lịch, đội chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn lại rộn ràng vào mùa tập luyện. Là dâu của dòng họ, cụ gánh vác trọng trách này với tất cả tâm huyết. Dưới sự chỉ đạo tận tình và chuyên nghiệp của cụ Lưu Thị Điệm, các thành viên nữ hăng say luyện tập, tranh thủ mọi thời gian rảnh rỗi.

Cụ chia sẻ, việc luyện tập thường không quá gian nan bởi đây là hoạt động thường niên, giúp các thành viên nữ ôn lại từng điệu hát, điệu múa. Không chỉ dốc sức cho đội chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn, cụ Điệm còn nhiệt tình hỗ trợ các dòng họ khác trong làng Nhân Trạch duy trì và phát triển đội hình của mình. Với sự nghiêm khắc và tỉ mỉ trong từng động tác, cụ tin rằng chỉ có như vậy, di sản mới được thực hành chuẩn mực, giữ vững bản sắc riêng và tránh bị pha tạp. Là thành viên cốt cán của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, từng được cố Nghệ nhân nhân dân Phạm Thị Niếu trực tiếp truyền dạy các di sản của làng biển qua nhiều năm, cụ Điệm hơn ai hết, thấu hiểu sâu sắc ý nghĩa của việc bảo tồn nguyên vẹn giá trị di sản tổ tiên.

Một màn biểu diễn trống hội của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Nhân Trạch – Ảnh: M.N

Ông Trương Kim Chuông, Trưởng tộc dòng họ Trương Văn, tiết lộ rằng thủy tổ của dòng họ chính là cụ Trương Văn Hiến – vị thầy giáo lừng danh đã bồi dưỡng anh em Tây Sơn (Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ), người mà người dân Bình Định thường kính trọng gọi là “thầy giáo Hiến”.

Cụ Trương Văn Hiến vốn sinh ra tại Hoan Châu (Nghệ An ngày nay), nhưng cơ duyên đã đưa cụ đến Nhân Trạch để lập nghiệp, sau đó theo thời cuộc mà di cư vào Nam, trở thành một nhà giáo uyên thâm với nhiều học trò xuất chúng, đặc biệt là “Tây Sơn tam kiệt”. Con trai cụ, ông Trương Văn Đa, thậm chí còn được Nguyễn Nhạc tin cậy gả con gái. Khi tuổi cao, cụ cáo lão về quê. Ngày cụ mất (24/8 âm lịch) đã trở thành ngày giỗ Tổ trọng đại của dòng họ Trương Văn, nơi con cháu từ khắp nơi tề tựu đông đủ, và nghi lễ chèo cạn, múa bông là một phần không thể thiếu.

Trước đây, đội chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn từng được cụ Trương Thị Ệ hướng dẫn tập luyện. Vài năm gần đây, do tuổi cao sức yếu, công việc này đã được trao truyền cho cụ Lưu Thị Điệm. Đội hình hiện có khoảng 20 người, đều là những thành viên giàu kinh nghiệm trong múa hát. Với nguồn kinh phí tự chủ từ dòng họ, đội chèo cạn, múa bông luôn chủ động và tích cực tập luyện từ sớm. Mọi khó khăn, vướng mắc trong quá trình chuẩn bị đều được chia sẻ và hỗ trợ kịp thời, đảm bảo đội luôn hoàn thành xuất sắc màn biểu diễn trong ngày giỗ Tổ.

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Phiệu, Phó Chủ nhiệm CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, chia sẻ rằng không chỉ dòng họ Trương Văn, mà khoảng 15 dòng họ có nhà thờ tại Nhân Trạch đều duy trì đội chèo cạn, múa bông. Đây là một nét độc đáo, riêng có của làng biển Nhân Trạch, được bảo tồn bền bỉ qua thời gian. Các đội chèo cạn, múa bông không chỉ biểu diễn trong ngày giỗ Tổ của dòng họ mình mà còn tham gia vào các lễ hội lớn của làng, đặc biệt là lễ kỵ yên vào Rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Với việc hầu hết các dòng họ đều có thành viên của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, quá trình tập luyện và trau dồi kỹ năng chèo cạn, múa bông trở nên thuận lợi. Các thành viên CLB cũng thường xuyên có mặt để hỗ trợ các dòng họ.

Riêng ông Nguyễn Tiến Phiệu được các dòng họ tại Nhân Trạch tín nhiệm giao trọng trách biên soạn các bài trình diễn chèo cạn, múa bông. Ông giải thích, về cơ bản, mỗi bài biểu diễn của từng dòng họ tuân thủ một “khung” chung, khởi đầu bằng phần giới thiệu đặc trưng, sau đó là hò đưa linh, hò hụi, hò khoan và kết thúc bằng bài múa quạt. Trong đó, phần hò đưa linh được xem là thách thức nhất, đòi hỏi ông phải nghiên cứu sâu sắc những nét tinh hoa, độc đáo của từng dòng họ để lồng ghép vào lời ca. Đặc biệt, các bài hát không giữ nguyên qua từng năm; mỗi năm, lời mới sẽ được thay đổi dựa trên những đổi thay, thành tựu của dòng họ để đảm bảo tính phù hợp và hấp dẫn.

Chính nhờ vậy, chèo cạn, múa bông không chỉ là một nghi lễ mà còn là dịp để các thành viên dòng họ cùng nhìn lại những thành tựu của một năm đã qua, nhận diện những điểm mạnh, điểm yếu để cùng nhau nỗ lực cho năm tới. Sự hòa quyện giữa di sản văn hóa truyền thống và hơi thở đổi mới ngay trên sân nhà thờ họ chính là nét đặc sắc, độc đáo trong phương thức bảo tồn di sản tại làng biển Nhân Trạch.

Có lẽ đây chính là một trong những lý do cốt lõi giải thích vì sao các di sản văn hóa phi vật thể tại làng biển Nhân Trạch lại sở hữu sức sống mãnh liệt và bền bỉ đến vậy. Đối với mỗi người dân, mỗi dòng họ, việc gìn giữ di sản tổ tiên đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành một phần “máu thịt” không thể tách rời của cuộc sống. Dù con cháu có đi đâu, về đâu, dù ở xa hay gần, tất cả đều xem đây là một nghĩa vụ thiêng liêng, chung tay góp sức bảo tồn di sản cho các thế hệ mai sau.

Theo ông Nguyễn Tiến Phiệu, một trong những hoạt động trọng tâm của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch thời gian qua là truyền dạy các loại hình di sản như chèo cạn, múa bông, trống hội, múa chạy chữ… cho thế hệ trẻ. CLB kỳ vọng rằng, trong tương lai gần, sau khi sáp nhập, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản sẽ tiếp tục nhận được sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, cùng các sở, ngành liên quan, để dòng chảy văn hóa truyền thống này mãi bền bỉ.

Mai Nhân