Bản sắc làng quê là nền tảng tinh thần quan trọng, kiến tạo chiều sâu văn hóa và sức bền vững nội tại, có ý nghĩa then chốt cho sự phát triển bền vững. Quảng Trị nổi bật với nhiều làng quê và chợ truyền thống đặc sắc, cùng những giai thoại thấm đẫm tình người như việc làng Xuân Mỵ nhường đất tạo nên làng Bách Lộc hay câu chuyện quan Trần Đình Ân được dân lập đền thờ vì sự công minh. Các chuyên gia khẳng định làng quê có vai trò cực kỳ trọng yếu trong lịch sử dân tộc, là điểm tựa vững chắc để bảo tồn và phát huy bản sắc. Để gìn giữ và phát huy giá trị này, bài viết đề xuất các giải pháp như bảo tồn địa danh, phục hồi có chọn lọc các giá trị văn hóa, khuyến học, xây dựng làng quê văn minh, khai thác tiềm năng du lịch và huy động nguồn lực từ con em xa quê. Mục tiêu là kiến tạo sự hài hòa tinh tế giữa truyền thống và hiện đại, giúp nông thôn Quảng Trị trở thành vùng đất ấm no, văn minh và đáng sống.
QTO – Bản sắc làng quê là nền tảng tinh thần kiến tạo nên chiều sâu văn hóa và sức bền vững nội tại của mỗi vùng đất. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị ấy trong bối cảnh hiện nay không chỉ là trách nhiệm mà còn là xung lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững.
Quảng Bình (xưa) vang danh với bát danh hương: Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xá, Cổ Hiền, Kim Nại, thường được gọi tắt là: Sơn-Hà-Cảnh-Thổ-Văn-Võ-Cổ-Kim. Quảng Trị (xưa), dù không được chính thức vinh danh bằng bảng tấn phong, song đã từ lâu nổi tiếng với nhiều làng quê đặc sắc như làng Thủy Ba bắt cọp, làng Tùng Luật nghệ sĩ, làng khoa bảng Hà Trung, làng hào kiệt Bích La Đông, làng văn vật Bích Khê, làng khai khoa Câu Nhi…
Không chỉ làng, các khu chợ quê Quảng Trị cũng vang danh: Chợ Cầu đi vào câu ca “Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu/Mua cau Nam Phổ, mua trầu chợ Dinh”; chợ Đình Bích La Đông với phiên chợ độc đáo vào đêm mùng 3 Tết Nguyên đán; chợ Kẻ Diên (Diên Sanh) gắn liền với hình ảnh con gà vỗ cánh đi vào ca dao; chợ phiên Cam Lộ từng là trung tâm giao thương nội địa và đặc biệt là cửa ngõ ngoại thương sầm uất trong lịch sử xứ Đàng Trong…
 |
| Những làng quê Quảng Trị hôm nay – Ảnh: X.D |
Làng quê Quảng Trị ẩn chứa vô vàn giai thoại đáng suy ngẫm. Nay xin kể lại hai câu chuyện mà ngay cả nhiều cư dân địa phương cũng ít người hay biết – những câu chuyện không chỉ đầy thú vị mà còn chứa đựng những bài học nhân sinh sâu sắc. Chuyện thứ nhất, xưa kia có vạn đò với những kiếp người lênh đênh sông nước, quy tụ ngư dân gần xa, nương náu trên dòng Cánh Hòm tại xã Trung Hải (nay thuộc xã Bến Hải). Họ chẳng sở hữu nổi tấc đất cắm dùi, thậm chí một hòn đất để ném chim cũng không phải là của riêng mình. Sinh tồn đã gian truân, nơi an nghỉ cuối cùng lại càng mịt mờ? Câu hỏi ấy làm day dứt bao phận người lênh đênh sông nước. Người dân làng Xuân Mỵ (từng xuất hiện trong câu vè: “Văn chương Xuân Mỵ, lý sự Thủy Khê…”) thấy cảnh ngộ ấy, đã động lòng trắc ẩn, nhường lại hai mẫu đất để phơi chài lưới. Lâu dần, vùng đất ấy dần dà kiến tạo nên làng Bách Lộc ngày nay – một ngôi làng mới khai sinh từ lòng làng cũ, tựa như “làng trong làng”. Đó chính là biểu hiện cao đẹp của tấm lòng thơm thảo, nghĩa cử sẻ chia.
Nếu một làng vốn nổi tiếng văn chương như Xuân Mỵ chỉ bo bo giữ lấy chữ nghĩa mà thiếu đi lòng thấu cảm nhân tình, thì liệu Bách Lộc có thể hiện hữu như ngày nay? Khi tôi về đây điền dã, các cụ cao niên Bách Lộc vẫn ôn lại câu chuyện xưa với niềm tri ân sâu sắc, khắc cốt ghi tâm đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, và không ngừng cảm tạ ân tình của bà con Xuân Mỵ.
Chuyện thứ hai: Danh thần Trần Đình Ân, người làng Hà Trung, được thờ phụng tại quê nhà là lẽ đương nhiên. Nhưng việc ngài được làng Mai Xá Thị trang trọng thờ trong đình làng lại gợi lên sự ngạc nhiên cho không ít người. Tìm hiểu mới hay rằng, khi làm quan, ngài từng phân xử một vụ kiện vô cùng công minh cho làng này. Cảm kích trước ân nghĩa ấy, dân làng đã đời đời hương khói, tưởng niệm công đức của ngài. Bởi vậy, câu ca dân gian dẫu mộc mạc mà chứa đựng triết lý sâu xa: “Thương dân, dân lập đền thờ/Hại dân, dân đái ngập mồ cho coi” không hề là lời nói cường điệu, mà thực sự phản ánh lẽ nhân quả hiển hiện trong cuộc đời.
Nhà nghiên cứu, thạc sĩ sử học Yến Thọ (Lê Đức Thọ) từng nhận định: “Làng có một vai trò cực kỳ trọng yếu trong dòng chảy lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc Việt Nam, đây cũng là điểm tựa vững chắc để bảo tồn và phát huy bản sắc lịch sử, văn hóa, kiến tạo sự thống nhất trong đa dạng từ những làng quê mang tính đặc thù riêng biệt. Làng có sức sống nội tại mãnh liệt, kiên cường nên cha ông ta mới có câu khẳng định chắc nịch rằng: “Đá trôi nhưng làng không trôi”. Ngày nay, song hành cùng công cuộc xây dựng nông thôn mới và đời sống văn minh, chúng ta cũng thiết yếu phải gìn giữ các thiết chế văn hóa truyền thống, những nét đẹp thuần phong mỹ tục và các sinh hoạt dân gian lâu đời. Chỉ khi đó, bản sắc mới không bị mai một, và yếu tố truyền thống mới có thể đồng hành hài hòa, thống nhất với xu thế hiện đại.”
Tiếp nối những nhận định trên, người viết đề xuất một số giải pháp trọng tâm nhằm phát huy bản sắc làng quê: Trước hết, cần kiên quyết bảo tồn tối đa những tên đất, tên làng, tên xóm, tên trường học…, ngăn chặn việc hành chính hóa, số học hóa một cách cứng nhắc. Bởi mỗi địa danh không đơn thuần là ký hiệu quản lý, mà còn hàm chứa chiều sâu lịch sử, giá trị văn hóa, ý nghĩa tâm linh và toàn bộ ký ức cộng đồng.
Tiếp đến, cần phục hồi có chọn lọc các hình thức gắn liền với nội dung giá trị, không chỉ bó hẹp trong hoạt động thờ cúng, nâng cấp hay xây dựng các công trình tâm linh, mà cốt lõi là bồi đắp tinh thần tri ân sâu sắc đối với: Những bậc tiền nhân có công mở cõi, các vị thành hoàng làng, những cá nhân có công với dân với nước, hay những người đã khai sáng con đường học hành, thi cử… Từ nền tảng đó, cần tổ chức các hoạt động khuyến học, khuyến tài một cách thiết thực và hiệu quả.
Đồng thời, cần khuyến khích các gia đình, dòng họ chăm lo giáo dục con cháu, đề cao vai trò gia đình, họ tộc như “rường cột” vững chắc của làng xã. Hướng tới tầm nhìn xa hơn, cần kiến tạo làng quê thành những “pháo đài” kiên cố về nếp sống văn hóa, văn minh, an ninh trật tự, và bảo vệ tài nguyên, môi trường.
Ngoài ra, cần tập trung khai thác các tiềm năng và lợi thế vượt trội về văn hóa, du lịch và tâm linh, chẳng hạn như nâng cấp chợ phiên Cam Lộ, xây dựng tour du lịch kết nối chợ phiên-Tân Sở-DMZ, hoặc phục hồi và đưa vào khai thác các di sản đang dần bị lãng quên như nhà lưu niệm nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ (ở làng Bích Khê), danh họa Lê Bá Đảng (ở Bích La Đông)…
Cuối cùng, công cuộc xây dựng nông thôn mới không thể chỉ trông cậy vào nguồn lực nội tại, mà còn phải kêu gọi và phát huy trí tuệ, vật lực của những người con xa quê. Chỉ khi người dân cảm nhận được giá trị truyền thống được bảo tồn, những đóng góp của họ được trân trọng và sử dụng minh bạch, họ sẽ sẵn lòng chung tay góp sức kiến thiết quê hương.
Kỳ vọng rằng nông thôn Quảng Trị sẽ tiếp tục phát huy tối đa sức mạnh nội sinh vốn có, kiến tạo sự hài hòa tinh tế giữa truyền thống và hiện đại, nhằm kiến thiết quê hương ngày càng ấm no, văn minh, an lành và trở thành một vùng đất đáng sống.
Phạm Xuân Dũng
