Cam Lộ, Quảng Trị, là vùng đất mang ý nghĩa sâu sắc, được mệnh danh "tiểu Trường An" nhờ vị trí địa lý chiến lược và vai trò lịch sử quan trọng. Từ thời chúa Nguyễn, nơi đây đã trở thành trung tâm giao thương sầm uất với chợ Phiên Cam Lộ và tuyến buôn bán Cửa Việt – Cam Lộ, nối liền các vùng và quốc gia, đặt nền móng cho Con đường hương liệu/muối Đông – Tây, tiền thân của Đường Xuyên Á hiện nay.
Không chỉ là huyết mạch kinh tế, Cam Lộ còn hai lần được chọn làm “kinh đô kháng chiến” (Tân Sở thời Hàm Nghi và Vĩnh Ninh thời Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam) và là nơi ra đời Tỉnh ủy Lâm thời tỉnh Quảng Trị, chứng tỏ vai trò trung tâm trong công cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước. Ngày nay, Cam Lộ đang nỗ lực phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa này để phát triển kinh tế, du lịch và định hướng trở thành trung tâm logistics, dù công cuộc phục dựng các di tích và không gian văn hóa còn đối mặt với nhiều thách thức.
QTO – Cam Lộ, với tên gọi hàm chứa ý nghĩa “sương ngọt” thấm sâu vào lòng đất, trải khắp đồng bãi và nuôi dưỡng vạn vật, đã che chở, vun đắp tâm hồn con người nơi đây thêm chân chất, thuần lương. Qua bao thăng trầm dâu bể, vùng đất này đã được gạn đục khơi trong, kiến tạo nên một vị thế xung yếu cả về kinh tế lẫn quân sự, tấp nập, phồn thịnh, xứng danh “tiểu Trường An”.
Không chỉ sở hữu non nước thái hòa, từ rất sớm, với chính sách trọng thương, các chúa Nguyễn đã thể hiện tầm nhìn chiến lược sâu rộng về kinh tế và thương mại. Họ đã biến tuyến buôn bán Cửa Việt – Cam Lộ, cùng với chợ Phiên Cam Lộ nổi tiếng, trở thành điểm giao thương sầm uất trên bộ dưới thuyền. Dòng chảy thương mại mạnh mẽ này đã vươn xa tới các quốc gia trong khu vực như Ai Lao (Lào), Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và các nước phương Tây. Thông qua cửa khẩu Ai Lao, nguồn hàng từ Lào và vùng núi được thu gom, trao đổi với vùng đồng bằng, hình thành nên “con đường hương liệu/đường muối Đông – Tây” huyền thoại, đặt nền móng sơ khai cho con đường số 9 – Đường Xuyên Á, huyết mạch của Hành lang kinh tế Đông – Tây hiện nay.
Nguồn cội đất nước
Trong hành trình lịch sử đầy khắc nghiệt của đất nước nhằm xác lập và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, Quảng Trị nói chung và Cam Lộ nói riêng thường xuyên giữ vai trò trung tâm. Nơi đây, vào năm Giáp Ngọ 1306, Công chúa Huyền Trân đã cất bước ngàn dặm từ làng Kim Đâu (nay thuộc xã Hiếu Giang) để kết duyên cùng vua Chế Mân, đổi lấy sính lễ vô giá là hai châu Ô, Lý, mở rộng bờ cõi Đại Việt với lời thơ còn vang vọng: “Hai châu Ô – Lý vuông ngàn dặm/Một gái Huyền Trân của mấy mươi”.
Vùng đất Cam Lộ tự hào với quá khứ vàng son khi hai lần được chọn làm “kinh đô kháng chiến” của dân tộc. Thành Tân Sở tại vùng Cùa, vào năm 1885, là nơi vị vua trẻ Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, hiệu triệu văn thân, sĩ phu và Nhân dân đứng lên phò vua đánh thực dân Pháp xâm lược. Đến thời kỳ chống đế quốc Mỹ (1973-1975), thành Vĩnh Ninh ở làng Cam Lộ lại được chọn làm Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Đặc biệt, Nhà Tằm Tân Tường thuộc xã Cam Lộ cũng chính là cái nôi ra đời của Tỉnh ủy Lâm thời tỉnh Quảng Trị năm 1930, lãnh đạo Nhân dân anh dũng đấu tranh chống giặc ngoại xâm, tiếp nối mạch nguồn yêu nước và nuôi dưỡng phong trào cách mạng của quê hương.
 |
| Người dân Cam Lộ tự hào ghi trên cổng làng là Tiểu Trường An – Ảnh: N.T.H |
Danh sĩ Lê Quý Đôn, khi giữ chức Hiệp trấn Tham tán quân cơ xứ Thuận Hóa, trong chuyến tuần du vùng Tây Dinh Cát (Ái Tử), đã ghé qua Cam Lộ và ghi lại trong “Phủ biên tạp lục” rằng: “Xã Cam Lộ huyện Đăng Xương ở thượng lưu sông Điếu Ngao, dưới thông với Cửa Việt, trên tiếp giáp với nguồn Sài đất Ai Lao, đường sá của dân Man đều ra từ đây. Ở xa thì nước Lạc Hoàn, nước Vạn Tượng, phủ Trấn Ninh, châu Quy Hợp, các bộ lạc Lào đều có đường thông từ đây, rất xung yếu”. Lời nhận định này đã khắc họa rõ nét vị trí chiến lược và vai trò huyết mạch của Cam Lộ trong mạng lưới giao thương khu vực.
Thời các chúa Nguyễn, ghe thuyền tấp nập vào Cửa Việt mang theo hàng hóa từ biển khơi cùng nồi đồng, thoi bạc, hoa xuyến… từ mọi miền xuôi theo sông Thạch Hãn, sông Hiếu lên bán tại chợ Phiên Cam Lộ. Ngược lại, những sản vật quý từ rừng sâu như mộc nhĩ, mật ong, ngà voi, sừng tê, đuôi trĩ, tộc hương, bạch tộc hương, da trâu, xương hổ, nhung, nai, quế… cũng theo dòng chảy này đổ về chợ Phiên Cam Lộ, trở thành những mặt hàng trứ danh được thương khách nước ngoài ưa chuộng trên con đường giao thương Đông-Tây sầm uất của vùng Thuận Hóa xưa. Sự phồn thịnh của chợ Phiên Cam Lộ không chỉ thúc đẩy giao lưu văn hóa, tiếp thu văn minh tiến bộ từ các phố thị mà còn góp phần phát triển kinh tế, xã hội, tạo nên một Cam Lộ khác biệt, mang dáng dấp của một đô thị thu nhỏ so với các vùng quê khác ở Quảng Trị. Đó là niềm tự hào mà người dân nơi đây ví von là “tiểu Trường An” – một vùng quê mãi mãi bình yên.
Thức dậy tiềm năng đất Cam Lộ
Giữa vô vàn điều đặc biệt về vùng quê này, người Cam Lộ luôn biết cách gạn đục khơi trong, phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của mảnh đất từng là phên dậu kiên cố của đất nước.
Hơn 5 năm về trước, một ngôi đền thờ Vua Hàm Nghi và tướng sĩ phong trào Cần Vương đã được Nhân dân Cam Lộ trang trọng dựng lên trên nền sơn phòng Tân Sở năm xưa. Ngôi đền là hiện thân cho ước nguyện thờ phụng vị vua yêu nước chống Pháp, người đã chấp nhận từ bỏ kinh thành xa hoa, dấn thân vào hành trình đầy chông gai, chọn miền rừng Cam Lộ làm nơi ban Chiếu Cần Vương, hiệu triệu toàn dân chống giặc ngoại xâm khi sơn hà nguy biến. Vùng đất thiêng thờ vị vua yêu nước ấy đã hun đúc lòng trung trinh, yêu nước trong mỗi người con Cam Lộ. Truyền thống cao đẹp này đã được phát huy mạnh mẽ trong công cuộc xây dựng quê hương, đưa Cam Lộ trở thành địa phương đầu tiên của tỉnh Quảng Trị (cũ) được công nhận huyện đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2019.
 |
| Một góc trung tâm xã Cam Lộ – Ảnh: N.T.H |
Cách đây 5 năm, Chủ tịch UBND huyện Cam Lộ (cũ) Trần Anh Tuấn từng hồ hởi chia sẻ về đề án phục dựng khung cảnh phiên chợ “quốc tế” tấp nập trên bến dưới thuyền, từng lừng danh khắp vùng Thuận Hóa xưa, với khát vọng biến nơi đây thành một sản phẩm du lịch độc đáo cho vùng đất sơn thủy hữu tình này.
Theo định hướng đó, du khách khi đến Cam Lộ sẽ được trải nghiệm một tour du lịch ngược dòng ký ức, sống lại cảnh non nước Cam Lộ thanh bình, với những ký ức tuổi thơ về ghe thuyền tấp nập lên bến Đuồi vào những ngày chợ Phiên (mỗi tháng 6 ngày). Trên bến thuyền mang dấu ấn thời gian ấy, du khách không chỉ hiểu thêm về vùng đất Cam Lộ và tuyến buôn bán sầm uất Cửa Việt – Cam Lộ nối liền với cửa khẩu Ai Lao sang tận Lào mà còn nắm bắt được những định hướng, quy hoạch chiến lược nhằm đón đầu luồng thương mại, dịch vụ, logistics trong tương lai – nơi giao thoa giữa các tuyến giao thông huyết mạch Bắc – Nam và Đông – Tây đi qua Cam Lộ ngày nay.
Đến nay, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 và sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các xã trên địa bàn huyện Cam Lộ (cũ) đã sáp nhập, sắp xếp thành hai xã là Cam Lộ và Hiếu Giang. Bởi vậy, công cuộc phục dựng lại khung cảnh chợ Phiên Cam Lộ kéo dài đến bến Đuồi nhằm phát triển du lịch vẫn còn dang dở, chờ ngày hoàn thiện…
Mỗi lần ghé thăm làng Cam Lộ, việc quan sát cách người xưa đặt tên các khu dân cư càng giúp ta thấu hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa, phong thổ đặc trưng của làng Cam Lộ nói riêng và vùng đất Cam Lộ rộng lớn nói chung. Nguyên gốc của làng Cam Lộ thượng ngày xưa, các khu dân cư được đặt tên theo phương vị: Bắc Bình, Đông Định, Nam Hùng, Tây Hòa, Thượng Viên, Trung Viên, Hậu Viên. Theo ý nghĩa đó, phía Bắc hàm ý bình yên, phía Đông tượng trưng cho sự ổn định, phía Nam biểu thị sức mạnh hùng cường, và phía Tây mang ý nghĩa thái hòa; trong khi trung tâm của làng là những hoa viên thượng, trung, hạ. Nhìn tổng thể, làng Cam Lộ hiện lên như một vùng non nước thái hòa, phồn thịnh, xứng đáng với danh xưng “tiểu Trường An”.
Dù đã trải qua bao đổi thay, thăng trầm của thời cuộc, nhưng những giá trị tự thân của miền quê sương ngọt vẫn kiên cường trường tồn. Ước mong một ngày không xa, không gian tấp nập “trên bến dưới thuyền” sẽ được phục dựng trên mảnh đất thân thương này, để các thế hệ cháu con quê nhà Cam Lộ tự hào tiếp nối, đưa vùng đất mang thông điệp lòng dân thờ vua yêu nước chống giặc ngoại xâm phát triển thêm giàu đẹp, thực sự trở thành một miền quê đáng sống.
Thanh Hải
