Bánh hộc là một đặc sản truyền thống lâu đời của làng Mai Xá (Cửa Việt, Quảng Trị), đặc biệt nhộn nhịp vào dịp cận Tết với hương nếp mới và gừng già. Bánh được chế biến công phu từ nếp tháng 3 rang vàng, trộn với nước đường cô đặc, gừng tươi và đậu lạc, sau đó giã trong hộc gỗ chuyên dụng, từ đó mà có tên gọi "bánh hộc".
Không chỉ là món ăn, bánh hộc còn mang ý nghĩa sâu sắc, tượng trưng cho truyền thống khoa bảng lẫy lừng của làng Mai Xá (được gọi gần âm là "bánh học") và là vật phẩm dâng cúng tổ tiên, gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, con cháu học hành tấn tới. Bất chấp dòng chảy hiện đại, nghề làm bánh hộc vẫn được gìn giữ, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và những ký ức ngọt ngào về quê hương.
QTO – Giữa những ngày cận Tết, khi làn gió xuân còn e ấp mơn man qua từng ngõ xóm, làng Mai Xá bỗng chốc trở nên sống động với hương thơm quyến rũ của nếp mới và gừng già. Đây là thời khắc nghề làm bánh hộc, một truyền thống ẩm thực lâu đời, bước vào mùa vụ nhộn nhịp và ý nghĩa nhất trong năm.
Mai Xá, hay còn gọi thân mật là làng Mai, tự hào là một trong 65 làng cổ thuộc Châu Minh Linh, phủ Tân Bình, xứ Thuận Hóa vang danh một thuở, nay là một phần của xã Cửa Việt. Tên tuổi làng đã khắc sâu vào lịch sử với huyền thoại cảm động về những bà mẹ Gio Linh nuôi con đánh giặc, được nhạc sĩ Phạm Duy tài tình ca ngợi. Trải qua dòng chảy của thời gian và bao thăng trầm, Mai Xá đã kiến tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo. Không chỉ nổi tiếng với bún hến – món ăn đã được vinh danh trong top 100 đặc sản Việt Nam – Mai Xá còn nức tiếng gần xa với bánh hộc, một loại bánh dung dị nhưng thấm đượm tinh hoa từ sản vật trù phú của đồng đất quê hương.
 |
| Bà Tạ Thị Thanh Trà thực hiện công đoạn sàng sảy nếp rang một cách công phu – Ảnh: L.N.T |
Bánh hộc được chế biến từ những nguyên liệu tuyển chọn kỹ lưỡng: gạo nếp hạt căng mẩy, rang cùng cát nóng cho đến khi chín vàng thơm, sau đó được sàng sảy cẩn trọng. Hỗn hợp nếp rang này sẽ được trộn đều với nước đường cô đặc nấu cùng gừng tươi giã nhỏ và đậu lạc rang bùi. Điểm đặc trưng trong quy trình là việc người thợ đặt các nguyên liệu vào một chiếc hộc gỗ chuyên dụng, dùng chày giã nhịp nhàng cho đến khi chúng kết dính hoàn hảo. Chính từ chiếc hộc gỗ ấy mà tên gọi “bánh hộc” ra đời, phản ánh cách đặt tên dân dã, mộc mạc của người làng: “trông vật mà gọi tên”.
Theo chia sẻ của bà Tạ Thị Thanh Trà, một nghệ nhân làm bánh kỳ cựu của làng, bí quyết để tạo nên những chiếc bánh hộc thượng hạng nằm ở việc lựa chọn loại nếp tháng 3. Hạt nếp thu hoạch vào thời điểm này có độ căng tròn lý tưởng, khi rang sẽ bung nở đều đặn, mang lại độ tơi xốp nhưng vẫn giữ được sự kết dính dẻo dai khi giã khuôn. Điều này đòi hỏi người thợ phải chuẩn bị nguyên liệu từ mùa lúa trước, bảo quản cẩn thận để tránh ẩm mốc qua mùa mưa lũ khắc nghiệt, đảm bảo chất lượng nguyên bản của từng hạt nếp.
Từ mỗi kilôgam nếp tinh túy, người thợ chỉ có thể chế tác ra một chiếc bánh hộc hoàn chỉnh, với kích thước chuẩn mực dài khoảng 30cm và cao 10cm. Hương vị bánh là sự hòa quyện tinh tế giữa vị ngọt thanh tao của đường trắng và mùi thơm nồng ấm đặc trưng của gừng già, mang đến cảm giác ấm áp, thân thuộc, xua đi cái se lạnh của những ngày cuối năm.
Những chiếc bánh hộc được định hình trong khuôn gỗ chữ nhật tinh xảo, gợi nên hình ảnh những cuốn sách quý hay chiếc tráp đựng tri thức của các bậc sĩ tử ngày xưa. Chính sự liên tưởng sâu sắc này, cùng với đặc tính bền bỉ, ‘chịu thương chịu khó’ của chiếc bánh, đã thôi thúc người dân Mai Xá sáng tạo một cách chơi chữ độc đáo. Họ gọi món bánh này bằng một cái tên gần âm là ‘bánh học’, như một lời nhắc nhở trân trọng về truyền thống khoa bảng lẫy lừng và niềm khao khát học vấn đã ăn sâu vào tiềm thức của làng.
 |
| Những chiếc bánh hộc rực rỡ sắc xuân – Ảnh: L.N.T |
Mai Xá đích thực là một vùng đất học, cái nôi sản sinh ra nhiều thế hệ nhân tài kiệt xuất, đã làm rạng danh dòng tộc, quê hương và cả đất nước. Điển hình là dòng họ Bùi với thành tích đáng nể: hơn 300 người tốt nghiệp đại học, trên 15 người đạt trình độ thạc sĩ, và đặc biệt có tới 5 vị giáo sư và tiến sĩ, minh chứng cho truyền thống hiếu học bất diệt của làng.
Bánh hộc vượt ra ngoài ý nghĩa của một món ăn đơn thuần; nó là nơi người dân Mai Xá gửi gắm những ước vọng thầm kín và thiêng liêng. Mỗi gia đình, khi tỉ mẩn ép từng chiếc bánh vào khuôn, đều đặt trọn niềm hy vọng về một năm mới an lành, con cháu học hành tấn tới, đỗ đạt thành tài. Trên bàn thờ gia tiên, chiếc bánh hộc khiêm nhường đặt cạnh chén rượu nồng, nhưng lại mang một vẻ trang trọng đặc biệt, như một lời báo công thành kính của thế hệ con cháu gửi đến các bậc tiền nhân.
Hơi thở mùa xuân đang len lỏi về khắp nẻo đường làng Mai Xá, mang theo hương nếp mới quyện vị gừng cay nồng, cùng âm thanh trầm bổng của tiếng chày giã bánh văng vẳng xa gần. Dù dòng chảy cuộc sống hiện đại không ngừng hối hả, nghề làm bánh hộc vẫn kiên trì tồn tại và phát triển. Nó không chỉ là cách để người dân giữ lại hương vị đặc trưng của mùa xuân, mà còn là phương thức gìn giữ những ký ức ngọt ngào về quê hương, gói ghém tinh tế trong từng chiếc bánh – một di sản văn hóa trường tồn cùng thời gian.
Lê Ngọc Tú
