Khám phá ý nghĩa ẩn giấu: Tên làng – Di sản văn hóa trường tồn mãi với thời gian?

Quảng Trị đang tiến hành sắp xếp đơn vị hành chính, dẫn đến việc điều chỉnh nhiều tên gọi thôn, tổ dân phố nhằm tương thích với không gian phát triển mới. Tuy nhiên, điều này khiến người dân trăn trở sâu sắc không chỉ về sự biến mất của một danh xưng, mà còn về nguy cơ mai một cội nguồn, hành trình mở đất và công lao của tiền nhân đối với thế hệ mai sau.
Ví dụ nổi bật là làng Cam Lộ, một tên gọi đã vươn tầm thành danh xưng của cả một vùng đất rộng lớn, với những tên thôn cũ mang nhiều ý nghĩa sâu sắc. Mặc dù bản đồ hành chính có thể thay đổi, nhiều địa phương đã nỗ lực giữ lại những địa danh gợi nhớ về vùng đất cũ hoặc các sự kiện lịch sử quan trọng khi đặt tên mới. Cộng đồng tại Cam Lộ và nhiều nơi khác vẫn kiên trì gìn giữ ký ức, cội nguồn thông qua các sinh hoạt văn hóa, khẳng định rằng bản đồ văn hóa quê hương vẫn vĩnh viễn tồn tại trong tâm hồn người dân.

QTO – Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều tên gọi thôn, tổ dân phố tại Quảng Trị đã được điều chỉnh nhằm tương thích với không gian phát triển mới. Bản đồ hành chính có thể biến thiên theo yêu cầu quản trị, nhưng bản đồ văn hóa chỉ thực sự thay đổi khi ký ức cộng đồng bị phai mờ. Điều khiến người dân trăn trở sâu sắc nhất không chỉ là sự biến mất của một danh xưng, mà còn là nỗi lo về cách thức để cội nguồn vẫn được truyền kể cho hậu thế, về hành trình mở đất và công lao của những thế hệ cư dân đã dày công gây dựng quê hương.

Danh xưng làng trở thành biểu tượng một vùng đất

Giữa dòng người tấp nập qua lại chợ phiên Cam Lộ, đình làng Cam Lộ vẫn sừng sững uy nghi, trầm mặc như một chứng nhân lịch sử. Không gian cổ kính ấy đã chứng kiến bao thế hệ cư dân tụ họp, giao thương, trao đổi những câu chuyện làng quê. Trên hành trình khám phá những địa danh đang biến đổi sau sắp xếp hành chính, có một điều đặc biệt ở làng Cam Lộ đã thu hút sự chú ý: Tên gọi của một ngôi làng đã vươn tầm trở thành danh xưng của cả một vùng đất rộng lớn.

Làng Cam Lộ – Ảnh: N.T.H

Làng Cam Lộ xưa quy tụ những thôn, xóm mang những tên gọi chứa đựng vẻ đẹp ý nghĩa: Tây Hòa, Đông Định, Bắc Bình, Nam Hùng, Thượng Viên, Trung Viên, Hậu Viên. Dường như, người xưa đã gửi gắm vào từng địa danh những ước vọng về cuộc sống: Hòa thuận, ổn định, bình yên, hùng cường… Bởi lẽ đó, địa danh không chỉ là để gọi tên, mà còn là lời chúc phúc của tiền nhân dành cho hậu thế.

Nhà báo Trần Đăng Mậu, nguyên Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam tỉnh, một người con của làng Cam Lộ, từng chia sẻ rằng, danh xưng Cam Lộ đã vượt ra ngoài phạm vi một ngôi làng, trở thành dấu ấn nhận diện của cả một vùng đất giàu truyền thống, sau này được dùng để đặt tên cho thị trấn, huyện (cũ) và xã Cam Lộ hiện nay…

Khi đi qua những thôn làng cũ của Cam Lộ, điều khiến những người cao niên trong làng trăn trở sau những lần sáp nhập, đổi tên, không phải là sự thay đổi tên gọi trong quản lý hành chính. Họ lo lắng, liệu thế hệ sau có còn thấu hiểu được nguồn cội sâu xa của làng Cam Lộ xưa.

Tại Quảng Trị, có những vùng đất và tên làng được hình thành từ hành trình mở cõi đầy gian lao của nhiều thế hệ cư dân. Suốt gần một thiên niên kỷ, những lớp cư dân từ Thanh-Nghệ theo các cuộc Nam tiến sau khi vùng đất Ô-Lý trở về Đại Việt, cho đến bước chân mở cõi của chúa Tiên Nguyễn Hoàng, đã mang theo tên làng, hương ước, gia phả và tín ngưỡng để gây dựng nên những xóm làng trù phú.

Giữ hồn làng trong một không gian mới

Từ ngày 1/7/2026, thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Quảng Trị sẽ còn 77 xã, phường với số lượng thôn, tổ dân phố giảm từ 1.922 xuống còn 916 đơn vị. Một không gian quản lý mới sẽ được định hình. Trong quá trình đặt tên thôn, tổ dân phố mới, nhiều địa phương đã không lựa chọn những cái tên mang tính đánh số thứ tự đơn thuần, mà cố gắng gìn giữ những địa danh gợi nhớ về vùng đất cũ nơi mình đã trưởng thành. Đơn cử, tại phường Đồng Sơn, có tổ dân phố lựa chọn tên Quảng Bình, như một cách nhắc nhớ tên tỉnh cũ trước khi hợp nhất.

Tại phường Đồng Hới có tổ dân phố Bảo Ninh; xã Ninh Châu có thôn Hải Ninh; xã Cam Lộ có thôn Cam Chính, Cam Nghĩa… để gợi nhớ về tên xã cũ. Có địa phương còn lấy địa danh gắn với sự kiện lịch sử trọng đại của quê hương để đặt tên thôn, như thôn Tân Sở ở xã Cam Lộ để gợi nhớ thành Tân Sở nơi vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương hiệu triệu sĩ phu, Nhân dân phò vua chống giặc Pháp xâm lược…

Đền thờ vua Hàm Nghi và các tướng sĩ phong trào Cần Vương tại thôn Tân Sở, xã Cam Lộ – Ảnh: N.T.H

Sau sáp nhập, nhiều người tìm đường đến thôn, tổ dân phố mới trên bản đồ Google Maps nhưng chưa có kết quả chính xác. Công nghệ rồi sẽ thay đổi, những tấm biển tên mới rồi sẽ trở nên quen thuộc. Nhưng ký ức của con người về quê hương, nguồn cội có một nhịp vận động riêng biệt. Tại làng Cam Lộ, dù các thôn cũ đã có sự biến đổi, con cháu các dòng họ ở Bắc Bình, Nam Hùng, Tây Hòa, Đông Định… vẫn tề tựu về đình làng Cam Lộ nằm bên chợ phiên Cam Lộ để cùng thực hiện nghi lễ cúng làng.

Những người con của làng Cam Lộ hôm nay vẫn đang nỗ lực gìn giữ ký ức, quyết tâm đưa đình làng Cam Lộ và chợ phiên Cam Lộ trở thành điểm đến văn hóa độc đáo, nơi thế hệ trẻ có thể tìm về câu chuyện về một vùng đất từng được xem là một trong những trung tâm giao thương quan trọng của Đàng Trong thời các chúa Nguyễn. Bản đồ hành chính có thể được vẽ lại sau mỗi lần sắp xếp. Nhưng bản đồ quê hương, có những cái tên dù không còn nằm nguyên vẹn trên bản đồ chính thức, vẫn sẽ vĩnh viễn ở lại trong sâu thẳm tâm hồn người dân.

Thanh Hải