Khám phá hương cà phê Khe Sanh: Đặc sản độc đáo, gây thương nhớ!
Cà phê Arabica Khe Sanh bắt đầu hành trình lịch sử một thế kỷ từ năm 1926, bén rễ trên mảnh đất đỏ bazan màu mỡ do một người Pháp mang đến. Vùng đất này cùng với những vườn cà phê đã kiên cường vượt qua bom đạn khốc liệt của chiến tranh, trở thành biểu tượng sống động cho sức sống bền bỉ và niềm hy vọng của người dân. Sau ngày hòa bình, Khe Sanh đã hồi sinh mạnh mẽ, biến những hố bom thành đồi cà phê xanh mướt, phát triển thành vùng nguyên liệu Arabica đặc sản nổi tiếng. Cà phê Khe Sanh, dự kiến được cấp Chỉ dẫn địa lý vào năm 2025, không chỉ mang hương vị đặc trưng của thổ nhưỡng mà còn là "hương vị của hòa bình", kể câu chuyện về một vùng đất đã chọn màu xanh thay cho đổ nát.
QTO – Một thế kỷ trước, những hạt Arabica đầu tiên đã bén rễ sâu trên mảnh đất đỏ bazan Khe Sanh. Một trăm năm sau, mỗi giọt cà phê không chỉ hội tụ hương vị đặc trưng của thổ nhưỡng mà còn lắng đọng ký ức chiến tranh, sức sống hồi sinh mạnh mẽ và khát vọng hòa bình bất diệt của vùng đất từng là tâm điểm lửa đạn.
Khởi nguồn từ những hạt giống trên đất đỏ bazan
Dù đã ngoài 90 tuổi, ông Võ Văn Thương, cư dân xã Khe Sanh, vẫn duy trì thói quen thức dậy sớm mỗi ngày, ngắm nhìn những đồi cà phê trải dài trong màn sương sớm. Trong làn hương cà phê thoang thoảng quyện cùng sương mai, dòng ký ức của người đàn ông cao niên ấy như được đánh thức: “Tôi theo cha mẹ lên đồn điền Mụ Rôm từ thuở nhỏ. Cha tôi là cai trong đồn điền của ông Poilane. Ông ấy rất hiền lành, thường xoa đầu lũ trẻ như con cháu trong nhà”, ông Thương bồi hồi kể lại.
Lời kể của ông đưa chúng tôi ngược dòng thời gian về năm 1926, khi Eugène Poilane, một người Pháp, mang giống cà phê Cheri thuộc nhóm Arabica đến Khe Sanh để thử nghiệm gieo trồng. Những hạt giống bé nhỏ ấy, khi gặp gỡ đất đỏ bazan màu mỡ của Khe Sanh, đã bén rễ, lặng lẽ khởi đầu hành trình một thế kỷ của một vùng Arabica trứ danh.
![]() |
| Đồng bào các dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều, Pa Kô tận tâm chăm sóc vườn cà phê Arabica – Ảnh: L.V.N |
Một thế kỷ sau ngày ông cố của mình gieo những hạt Arabica đầu tiên trên đất Khe Sanh, Jean-Marie Poilane đã trở lại vùng đất này. Đứng trước những đồi cà phê xanh ngút ngàn, ông xúc động chia sẻ: “Tôi thực sự hạnh phúc khi biết rằng cụ Eugène không bị lãng quên. Người dân Khe Sanh đã dành cho cụ một sự tri ân thật đẹp đẽ, và từ tận đáy lòng, tôi xin chân thành cảm ơn họ vì điều đó”.
Lịch sử cà phê Khe Sanh gắn liền mật thiết với lịch sử cách mạng của vùng đất. Năm 1946, Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hướng Hóa (cũ) được thành lập tại đồn điền Mụ Rôm, đánh dấu bước khởi đầu quan trọng của phong trào cách mạng ở miền Tây Quảng Trị. Theo lời ông Hồ Xuân Phúc, nguyên Trưởng phòng Văn hóa, Thông tin huyện Hướng Hóa (cũ), nơi đây chính là cái nôi của phong trào cách mạng Hướng Hóa, nơi ngọn lửa đấu tranh đã được nhen nhóm và lan tỏa từ những người phu đồn điền khắp núi rừng…
Giữ màu xanh giữa bom đạn
Giữa những triền Arabica xanh mướt tại thôn Lương Lễ, xã Khe Sanh, một gốc cà phê cổ thụ vẫn lặng lẽ đứng vững hơn nửa thế kỷ. Thân cây xù xì phủ đầy rêu phong, in hằn những dấu vết của thời gian và chiến tranh. Ông Lê Văn Quý nhẹ nhàng đặt tay lên thân cây, chậm rãi kể: “Cha tôi kể, khi gia đình chúng tôi đến đây lập nghiệp vào năm 1975, cây cà phê này đã có rồi. Sau giải phóng, cha tôi mất sớm vì vết thương chiến tranh. Một mình mẹ bám đất, chăm sóc cây này, nuôi anh em chúng tôi khôn lớn. Tôi vẫn dặn con cháu, làm gì thì làm cũng phải giữ lại gốc cà phê này”.
Ông Quý vuốt nhẹ lớp rêu phong trên thân cây. Gốc Arabica ấy có lẽ đã sống lâu hơn tuổi của rất nhiều người trong làng. Nó đã kiên cường vượt qua bom đạn, trải qua bao mùa mưa nắng và vẫn lặng lẽ trổ hoa trong hòa bình. Không chỉ là một gốc cà phê, đó là một nhân chứng sống động của lịch sử Khe Sanh.
Từ giữa thập niên 1960, Khe Sanh chìm trong khói lửa. Những đồi Arabica oằn mình dưới bom đạn, đất đỏ bazan bị cày xới tan hoang. Thế nhưng, người dân vẫn kiên cường giữ lại những gốc cà phê, như giữ một mầm hy vọng mong manh. Ngày hòa bình lập lại, dưới lớp đất đỏ vẫn còn ẩn chứa chằng chịt bom mìn và vật liệu nổ. Trong hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hàng chục nghìn héc-ta đất ở Quảng Trị đã được rà phá để hồi sinh sản xuất. Chỉ khi đất thực sự an toàn, những mầm Arabica mới có thể bén rễ, phủ xanh vùng đất từng là tọa độ lửa.
![]() |
| Phóng viên Đài Phát thanh và Truyền hình Quảng Trị tác nghiệp tại vùng cà phê Khe Sanh – Ảnh: L.V.N |
Ông Pả Khe, người Bru-Vân Kiều, ở bản Bù, xã Tân Lập, nhớ lại: “Chiến tranh đã cướp đi quá nhiều thứ. Nhà cửa mất, rẫy nương mất, cả người thân cũng không còn, nhưng bà con không bỏ cây cà phê. Hồi đó giữ cây không phải để làm giàu, chỉ mong sau này có cái để bán lấy gạo, lấy muối. Quan trọng hơn là giữ niềm tin, tin rằng rồi sẽ có ngày hòa bình trở lại”.
Ông lặng nhìn những đồi cà phê đang vào mùa quả chín đỏ. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, trên những ngọn đồi từng dày đặc hố bom, Arabica lại nở những mùa hoa trắng tinh khôi. Mỗi mùa hoa không chỉ báo hiệu một vụ mùa mới, mà còn lặng lẽ kể câu chuyện về sức sống bền bỉ, kiên cường của Khe Sanh sau những năm tháng khói lửa.
Hương vị của hòa bình
Mỗi sớm mai ở Khe Sanh, khi sương vẫn còn giăng mắc trên đất đỏ bazan, hương Arabica đã theo gió lan tỏa khắp các triền đồi. Tiếng chim rừng hòa cùng tiếng cười rộn rã của người hái cà phê vang vọng khắp những triền đồi trĩu quả. Thứ hương thơm thanh nhẹ, bình yên ấy khiến khó ai có thể hình dung nơi đây từng là một trong những chiến trường ác liệt nhất hành tinh.
Sau ngày đất nước thống nhất, Khe Sanh bắt đầu hành trình hồi sinh mạnh mẽ từ chính những hạt giống còn sót lại sau chiến tranh. Năm 1978, Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập, mở đầu quá trình khôi phục và phát triển vùng cà phê trên đất đỏ Trường Sơn. Từ những quả đồi từng dày đặc hố bom, gần 4.000ha Arabica ngày nay đã phủ xanh Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và nhiều vùng phụ cận, hình thành vùng nguyên liệu của thương hiệu Cà phê Khe Sanh – một trong những vùng Arabica đặc sản tiêu biểu của Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ cà phê thế giới.
Hành trình hồi sinh ấy được tiếp nối bằng đôi tay tài hoa và tâm huyết của những người trồng và chế biến cà phê. Tại Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái Bốn Phương (Hướng Phùng), từng quả cà phê chín được thu hái thủ công, lên men, sơ chế và rang xay theo quy trình đặc biệt để giữ trọn hương vị tinh túy của Arabica Khe Sanh. Anh Nguyễn Duy Phương, Giám đốc hợp tác xã, chia sẻ: “Mỗi hạt cà phê Khe Sanh đều mang trong mình câu chuyện của đất đỏ bazan, khí hậu Trường Sơn và ý chí vượt qua chiến tranh của con người nơi đây”.
Sau đúng một thế kỷ bén rễ trên đất đỏ Khe Sanh, Arabica nơi đây đã có thêm “tấm hộ chiếu” đặc biệt của riêng mình khi được cấp Chỉ dẫn địa lý vào năm 2025. Dấu mốc này không chỉ mở rộng cánh cửa đến thị trường quốc tế, mà còn ghi nhận hành trình một thế kỷ gìn giữ giống cà phê đã kiên cường vượt qua chiến tranh để trở thành biểu tượng sống động của sức sống và hòa bình.
Những hố bom năm nào nay đã được phủ xanh bởi những nương Arabica bạt ngàn. Trên vùng đất từng là tọa độ lửa, du khách không chỉ tìm về dấu tích chiến tranh hào hùng, mà còn để cảm nhận hành trình hồi sinh kỳ diệu qua tour “Make coffee, not war” (Làm cà phê, không làm chiến tranh). Giữa những triền Arabica thơ mộng, du khách tự tay hái quả, rang xay, thưởng thức cà phê cùng đồng bào Bru-Vân Kiều, Pa Kô và lắng nghe những câu chuyện sâu sắc về vùng đất đã chọn màu xanh thay cho đổ nát.
Ông Ambarali Patra, du khách đến từ Ấn Độ, chia sẻ: “Tôi từng đến nhiều vùng cà phê nổi tiếng trên thế giới, nhưng Khe Sanh mang lại cảm xúc rất khác biệt. Đây không chỉ là nơi có cà phê ngon mà còn là nơi mỗi ly cà phê kể câu chuyện về một vùng đất đã vượt qua chiến tranh bằng khát vọng mãnh liệt về hòa bình”.
Khe Sanh hôm nay không chỉ là tên một địa danh lịch sử, mà đã trở thành tên gọi của một vùng Arabica trải dài trên đất đỏ miền Tây Quảng Trị. Rồi sẽ có những thế hệ trẻ tiếp tục bước đi trên những triền cà phê ấy. Có thể họ không còn biết rằng dưới mỗi gốc cây từng là một hố bom hay nơi vùi sâu những mảnh đạn chiến tranh. Nhưng đất thì không bao giờ quên. Đất đã cất giữ ký ức chiến tranh để hôm nay nở thành những mùa hoa trắng ngần, kết thành những chùm quả đỏ chín mọng. Và từ vùng đất từng được thế giới biết đến bởi tiếng bom đạn, Khe Sanh hôm nay được nhớ đến bằng hương cà phê – hương thơm của hòa bình vĩnh cửu.
Lê Vĩnh Nhiên








