Sách Lá: Thách Thức Bảo Tồn Di Sản Độc Đáo

Cộng đồng người Khùa (Bru-Vân Kiều) tại xã Dân Hóa đang trân trọng bảo quản những bộ sách lá quý giá, được coi là di sản vô giá chứa đựng tri thức về văn hóa, lịch sử dòng tộc và triết lý sống. Tuy nhiên, qua hàng trăm năm, nhiều cuốn sách đã hư hại nghiêm trọng và đặc biệt, gần như không còn ai trong cộng đồng có khả năng đọc hiểu hay phiên dịch trọn vẹn chữ Lào cổ được khắc trên lá. Các bản thảo này, được tổ tiên người Khùa mang theo từ Lào khi di cư vào Việt Nam thế kỷ XIX, ghi chép từ gia phả, ca dao, nghi lễ cúng tế đến các thế võ cổ truyền. Thực trạng này gây trăn trở sâu sắc cho chính quyền và người dân địa phương, thúc đẩy các kế hoạch phối hợp với nhà nghiên cứu để sưu tầm, phiên dịch và số hóa nội dung, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản cho các thế hệ tương lai.

QTO – Cộng đồng người Khùa (dân tộc Bru-Vân Kiều) tại xã Dân Hóa vẫn đang trân trọng bảo quản những bộ sách lá quý giá, coi chúng là di sản vô giá từ tổ tiên. Các bản thảo này chứa đựng kho tàng tri thức về văn hóa, lịch sử dòng tộc và triết lý sống mà các thế hệ tiền nhân đã đúc kết và truyền dạy. Tuy nhiên, qua hàng trăm năm phong hóa, nhiều cuốn sách lá đã xuống cấp nghiêm trọng, dần hư hại và quan trọng hơn, không còn ai trong cộng đồng có khả năng đọc hiểu hay phiên dịch trọn vẹn nội dung. Thực trạng này đang gây ra nỗi trăn trở sâu sắc cho cả chính quyền và người dân địa phương.

Di sản Sách lá: Từ Lịch sử Di cư đến Tri thức Cổ truyền

Theo lời kể của các bậc cao niên người Khùa tại xã Dân Hóa, cội nguồn tổ tiên họ khởi phát từ nước Lào. Vào thế kỷ XIX, trong bối cảnh đất nước bị xâm lược, một bộ phận dân cư đã di tản sang Việt Nam để lánh nạn và chọn Dân Hóa làm nơi định cư mới. Sau khi chiến sự kết thúc, phần lớn những người khỏe mạnh đã quay về quê hương. Tuy nhiên, những người già, phụ nữ và những ai đang nuôi con nhỏ đã quyết định ở lại, lập nên các bản làng và thay đổi họ gốc thành họ Hồ, một hành động thể hiện lòng kính trọng đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Trong hành trình di cư đầy gian truân, không ít người Khùa đã mang theo những cuốn sách lá, xem chúng như những “báu vật” vô giá mà tổ tiên để lại. Ông Hồ Phin (59 tuổi), cư dân bản La Trọng 1, xã Dân Hóa, chia sẻ ký ức: “Thuở xưa, nhiều bà con người Khùa sở hữu những cuốn sách lá được mang về từ Lào. Ông nội tôi cũng lưu giữ hai cuốn. Khi đó, ông thường lấy sách ra đọc, kể cho tôi nghe những câu chuyện, và dựa vào những tri thức trong sách để răn dạy con cháu, áp dụng vào đời sống hàng ngày”.

Ông Hồ Đi (bản Ka-Ing) gìn giữ bộ sách lá như một tài sản vô giá – Ảnh: X.V

Theo nhận định của ông Đinh Thanh Dự, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, mỗi cuốn sách lá thường bao gồm từ 50 đến 150 trang, với kích thước mỗi trang rộng khoảng 5cm và dài từ 50-70cm. Chữ viết được sử dụng trong sách là chữ Lào cổ, chia thành hai phần chính: bộ văn thơ và bộ võ thuật. Bộ văn thơ ghi chép các thể loại văn học dân gian như ca dao, dân ca, thơ, gia phả dòng tộc, nghi lễ cúng tế, và những lời răn dạy con cháu hướng thiện, tránh xa điều ác. Trong khi đó, bộ võ thuật lưu giữ các thế võ cổ truyền nhằm rèn luyện sức khỏe, phòng vệ trước thú dữ, chống ngoại xâm và trang bị các kỹ năng sinh tồn thiết yếu giữa chốn núi rừng.

Sách lá được chế tác từ lá cây tàn, thuộc họ cây cọ. Quy trình tạo ra một cuốn sách đòi hỏi sự công phu: người xưa phải lựa chọn lá cây, trải qua công đoạn ngâm tẩm và sấy khô trong một thời gian dài để đạt được độ bền và cứng cáp cần thiết. Mực viết được pha chế đặc biệt từ mực tàu kết hợp với mật của một loài cá khe. Thợ viết dùng một thanh sắt nhọn tẩm mực để khắc từng nét chữ lên bề mặt lá. Sau khi hoàn tất, các trang sách được xâu thành một tập và cố định bằng hai thanh gỗ nẹp ở hai bên. Những người đảm nhiệm việc viết sách lá không chỉ sở hữu kiến thức uyên thâm mà còn phải có đôi tay khéo léo và sự tỉ mỉ tuyệt vời. Loại hình sách này từng phổ biến rộng rãi trong giới học giả và được lưu hành thông dụng tại Lào từ vài trăm năm trước.

Thách thức và Khẩn thiết Bảo tồn Di sản

Trước đây, xã Dân Hóa từng tự hào với nhiều cá nhân có khả năng đọc hiểu và phiên dịch sách lá, như ông Hồ Uôn (bản La Trọng 2), Hồ Xiêng Kha (bản Ka-Ing), Hồ Xôm (bản Ông Tú), Hồ Thoong (bản Hà Vi)… Tuy nhiên, thế hệ tri thức này nay đã khuất bóng, khiến cho gần như toàn bộ cộng đồng không còn ai có thể giải mã được nội dung trong các bộ sách lá. Anh Hồ Văn Xai, cư dân bản Ka-Ing, chia sẻ: “Tôi có thể đọc và dịch tiếng Lào hiện đại, nhưng chữ viết trong sách lá thì hoàn toàn không thể tiếp cận được, bởi đây là tiếng Lào cổ. Ngay cả khi tôi hỏi một số học giả Lào có trình độ cao, họ cũng gặp khó khăn trong việc giải mã”.

Các bản thảo sách lá của người Khùa được khắc ghi bằng chữ Lào cổ – Ảnh: X.V

Cũng theo lời anh Xai, sau khi di cư sang Việt Nam, cộng đồng người Khùa đã tập trung học tiếng Việt. Điều này dẫn đến việc phần lớn nội dung tri thức từ sách lá được bảo tồn thông qua hình thức truyền miệng, nhằm gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời vận dụng vào thực tiễn lao động sản xuất và các phương pháp ứng phó với thiên tai.

Ông Hồ Đi (75 tuổi), cư dân bản Ka-Ing, là một trong số ít người Khùa may mắn còn gìn giữ được một cuốn sách lá với nét mực vẫn còn khá rõ ràng. Mặc dù không thể đọc hay phiên dịch trực tiếp, ông vẫn tin rằng đây là một bản thảo quý giá thuộc bộ văn thơ, ghi chép gia phả dòng tộc và các bài cúng truyền thống của tổ tiên. Đến nay, ông vẫn dựa vào những nội dung được truyền miệng từ cuốn sách để tiến hành các nghi lễ quan trọng như cúng tế dịp năm mới, lễ buộc chỉ cổ tay, các nghi thức cưới hỏi và mừng cơm mới.

“Hiện tại, số lượng sách lá của người Khùa còn lại không nhiều. Đáng báo động hơn, những người có khả năng đọc và phiên dịch tiếng Lào cổ trong các bản thảo này gần như đã không còn. Bởi lẽ đó, toàn bộ giá trị về nội dung và nghệ thuật của sách lá vẫn chưa được khai thác và đánh giá một cách trọn vẹn. Tôi thiết tha hy vọng rằng các nhà nghiên cứu sẽ sớm vào cuộc một cách nghiêm túc để giải mã và làm sáng tỏ tất cả những giá trị tiềm ẩn bên trong di sản quý báu này”, ông Hồ Đi bày tỏ nỗi niềm trăn trở.

Xuân Vương