Vùng cao: Bảo tồn văn hóa dân gian như thế nào để tránh mai một?

Vùng núi Quảng Trị là kho tàng văn hóa dân gian phong phú của dân tộc Bru-Vân Kiều và Pa Kô, bao gồm cả văn hóa vật thể (nhà sàn, nhạc cụ) và phi vật thể (truyền thuyết, dân ca, nghi lễ). Bản sắc văn hóa nơi đây gắn bó mật thiết với đặc điểm địa lý, đặc biệt là sông Đakrông, nguồn cảm hứng cho nhiều câu chuyện và truyền thuyết nổi tiếng. Điển hình là truyền thuyết Đakrông, khúc ca bất diệt về tình yêu thủy chung và khát vọng tự do của người dân vùng cao. Dù giá trị văn hóa to lớn, công tác nghiên cứu và bảo tồn vẫn còn hạn chế, đòi hỏi những chính sách cụ thể và hiệu quả hơn từ Nhà nước để gìn giữ và phát huy di sản quý báu này.

Vùng núi Quảng Trị, quê hương ngàn đời của hai dân tộc Bru-Vân Kiều và Pa Kô, từ lâu đã được biết đến như một kho tàng văn hóa dân gian phong phú và độc đáo.

Bản sắc văn hóa dân gian nơi đây được phân loại rõ ràng thành hai nhóm chính: văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Các biểu hiện vật thể bao gồm kiến trúc nhà sàn truyền thống, cối giã gạo, gùi, cung nỏ, và những nhạc cụ cổ truyền độc đáo. Trong khi đó, văn hóa phi vật thể bao hàm các giá trị tinh thần sâu sắc như truyền thuyết, truyện cổ tích, dân ca, các hình thức diễn xướng nghệ thuật dân gian, cùng những nghi lễ thiêng liêng như cúng Giàng, cúng lúa mới,…

Nghi lễ cúng nhà mới của đồng bào Pa Kô, tỉnh Quảng Trị – Ảnh: P.X.D

Mặc dù sở hữu sự phong phú và đặc sắc vượt trội, công tác tìm hiểu và nghiên cứu về kho tàng văn hóa này vẫn còn hạn chế. Trước đây, nhà văn Mai Văn Tấn đã góp phần quan trọng với tập sách “Truyện cổ Vân Kiều” qua việc sưu tầm và biên soạn. Nhà thơ, nhà nghiên cứu Lương An cũng đã có những đóng góp đáng kể thông qua các bài viết chuyên sâu. Một số công trình nghiên cứu về văn học dân gian của dân tộc Vân Kiều đã được tiến hành. Tuy nhiên, nhìn chung, những nỗ lực này vẫn chưa thực sự tương xứng với giá trị to lớn của tài sản văn hóa mà đồng bào miền núi Quảng Trị đang gìn giữ.

Bản sắc văn hóa ở bất kỳ vùng đất nào cũng đều chịu ảnh hưởng sâu sắc từ đặc điểm địa lý, đặc biệt là hình sông thế núi. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao, mối liên hệ này càng trở nên rõ nét hơn bao giờ hết, khi cuộc sống của họ qua bao thế hệ luôn gắn bó mật thiết với thiên nhiên hùng vĩ, hòa mình vào cảnh sắc núi rừng trùng điệp. Chính từ mối giao hòa ấy mà bản sắc văn hóa độc đáo của họ được sinh thành và phát triển.

Đơn cử, tại vùng núi phía Nam Quảng Trị, nhiều bản làng thuộc địa bàn hai huyện Đakrông và Hướng Hóa (trước đây) đã gắn bó không rời với dòng sông Đakrông – một dòng chảy huyền thoại ôm chứa bao câu chuyện cổ tích. Nhà nghiên cứu Lê Đức Thọ đã lý giải về con sông này: “…Thực tế, từ xưa đến nay, ở vùng thượng nguồn, nơi cư trú của đồng bào các tộc người Vân Kiều, Pa Kô, Pa Hy thì sông mang tên Đakrông; ở vùng thung lũng Ba Lòng xuôi về biển, sông mang tên Thạch Hãn. Tên sông Đakrông trong ngôn ngữ Môn-Khơme có nghĩa là “dòng nước trong” (Đak: Sông, dòng nước, rông: Trong suốt)”.

Chính từ mối giao hòa sâu sắc giữa đời sống vật chất, tinh thần của người dân với dòng sông Đakrông thân thương, kỳ bí ấy mà truyền thuyết Đakrông lừng lẫy đã ra đời, chinh phục trái tim bao thế hệ người dân bản địa và được giới nghiên cứu đánh giá cao. Truyền thuyết Đakrông là khúc ca bất diệt về một mối tình thủy chung, son sắt giữa đôi trai gái đã thề nguyện gắn bó trọn đời, nhưng bị chia cắt bởi những mưu mô tàn nhẫn của một kẻ ác tâm, kẻ đã dùng mọi thủ đoạn để chiếm đoạt người con gái đức hạnh. Vượt qua mọi thử thách nghiệt ngã, đôi tình nhân cuối cùng đã về bên nhau, trong khi kẻ ác phải gánh chịu kết cục bi thảm.

Bản thân truyền thuyết Đakrông không chỉ là một bản tình ca, mà còn là biểu tượng tôn vinh tình yêu thiêng liêng và khát vọng tự do vĩnh cửu của vùng cao Quảng Trị. Nhà thơ, nhà nghiên cứu Lương An, một người con ưu tú của quê hương Quảng Trị, đã dành nhiều tâm huyết tìm hiểu và ghi lại truyền thuyết này với tất cả sự đồng cảm và trân trọng sâu sắc.

Tương truyền rằng, khi bị kẻ ác tâm giam cầm, bất chấp những lời đe dọa hung hãn, người con gái vẫn cất lên những lời ca gan ruột, dẫu biết phải đối mặt với cái giá đắt: “Nếu anh không đến thì em sợ/Nếu đêm nay ở đầu nhà đung-ta-ra-đát có tiếng kèn a-rên của anh gọi thì em chờ/Mẹ không buộc váy em vào cột/Mẹ còn cho thêm đôi vòng cổ/Vì biết anh là a-loong pa roi (a-long pa roi có nghĩa là chàng trai cường tráng).”

Hãy cùng chúng tôi lắng đọng cảm nhận đoạn kết của truyền thuyết, qua giọng kể đầy cuốn hút của nhà nghiên cứu Lương An: “…Chồng của Đa Krông tưởng hắn nói thật liền đi về hướng đông. Anh vừa đi vừa thổi kèn a-rên để cho nàng nghe mà hát lên cho anh tìm đến… Họ yêu nhau bằng một mối tình trong trắng, không dứt, như dòng nước sau khi họ đã dừng lại, vẫn tiếp tục chảy theo chân núi, trong veo, không ngừng, mãi mãi bảo vệ cuộc sống của họ được yên lành…”.

Trong vùng đất này, anh Hồ Phương, một cán bộ đã cống hiến nhiều năm cho địa bàn miền núi Nam Quảng Trị và hiện đang giữ chức Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Đakrông, nổi bật như một người con của núi rừng với niềm say mê cháy bỏng trong việc tìm hiểu và sưu tầm cổ vật của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao. Từ những bộ áo làm từ lá cây, các loại nhạc cụ cổ truyền độc đáo cho đến những pho tượng gỗ điêu khắc tinh xảo, ngôi nhà của anh đã trở thành một “bảo tàng tư nhân” đầy ấn tượng, thu hút đông đảo bà con địa phương, các nhà nghiên cứu và du khách tìm đến chiêm ngưỡng.

Anh Phương đã chia sẻ nỗi lòng mình: “Di sản văn hóa miền núi Quảng Trị thật sự phong phú và vô cùng quý giá, đòi hỏi sự gìn giữ và phát huy mạnh mẽ trong đời sống đương đại. Không chỉ riêng tôi mà đông đảo người dân đều tha thiết mong muốn Nhà nước sẽ sớm ban hành những chính sách cụ thể, thiết thực và hiệu quả hơn nữa để bảo tồn các giá trị văn hóa dân gian miền núi quý báu này.”

Hoàn toàn tin tưởng rằng, trong tương lai gần, tỉnh Quảng Trị sẽ sớm triển khai những chính sách thiết thực, góp phần hiệu quả vào công cuộc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân gian vùng cao.

Phạm Xuân Dũng