Làng cổ Hội Kỳ bên dòng Ô Lâu (Quảng Trị) nổi bật với hệ thống nhà rường cổ kính hàng trăm năm tuổi, được xem là "viên ngọc quý" giữa đời sống hiện đại. Những ngôi nhà này đặc trưng bởi kiến trúc tinh xảo hoàn toàn bằng gỗ mít, liên kết bằng hệ thống ngàm mộng không dùng kim loại, cùng các chi tiết chạm khắc công phu mang đậm bản sắc truyền thống. Tuy nhiên, nhiều căn nhà đang đối mặt với tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, trong khi chi phí trùng tu nguyên trạng rất lớn, vượt quá khả năng của các hộ gia đình. Để bảo tồn di sản vô giá này, chính quyền địa phương đang nỗ lực xây dựng đề án công nhận làng cổ, đồng thời phát triển du lịch sinh thái-văn hóa để tạo nguồn thu bền vững, giúp người dân có kinh phí trùng tu và gìn giữ giá trị văn hóa độc đáo của Hội Kỳ.
QTO – Nép mình bên dòng Ô Lâu hiền hòa, làng cổ Hội Kỳ tại xã Nam Hải Lăng hiện lên như một “viên ngọc quý” giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại. Với hệ thống nhà rường cổ kính cùng không gian văn hóa đậm đà bản sắc truyền thống, Hội Kỳ là điểm đến lý tưởng cho những tâm hồn tìm kiếm sự tĩnh lặng và hoài niệm về dấu ấn xưa cũ.
Di sản văn hóa độc đáo và trường tồn
Khi đặt chân đến ngôi nhà rường cổ của ông Dương Văn Mạnh ở thôn Hội Kỳ, xã Nam Hải Lăng, du khách như lạc vào một không gian quá vãng với giàn cau, hàng trầu và sắc mai vàng rực rỡ trước ngõ. Ông Mạnh, hậu duệ đời thứ 14 của một trong những dòng họ danh giá của làng, tự hào chia sẻ rằng gia đình ông đang gìn giữ một căn nhà rường cổ có niên đại hơn 200 năm, với kiến trúc 3 gian 2 chái vẫn còn tương đối nguyên vẹn.
Theo lời ông Mạnh, điểm đặc biệt của ngôi nhà nằm ở kết cấu toàn bộ khung làm từ gỗ mít, được liên kết tinh xảo bằng hệ thống ngàm, mộng, nêm, chốt mà không hề sử dụng đinh, ốc vít hay bất kỳ chi tiết kim loại nào. Các cột nhà được đặt trên những chân đá đẽo hình khối vuông hoặc trái bí, có tác dụng chống ẩm và mối mọt hiệu quả. Mái nhà lợp ngói liệt (hay còn gọi là ngói lưu ly) với khoảng 45.000 viên, được xếp thành 7 lớp kiên cố, đảm bảo ngăn nước mưa bắn vào trong ngay cả ở vị trí “nóc te” (đỉnh mái). Phía trước, 18 lá cửa “thượng song hạ bản” độc đáo, tường xây gạch và nền lát gạch hoa cổ điển. Đặc biệt, các rường nhà được chạm khắc vô cùng tinh xảo với hình chữ Thọ, rồng, trái phật thủ, hoa mai-chim hạc, thể hiện nét tài hoa của nghệ nhân xưa.
Thôn Hội Kỳ, một vùng đất trù phú với ba mặt giáp sông Ô Lâu thơ mộng, ra đời cách đây khoảng 600 năm. Được xem là mảnh đất “Địa linh nhân kiệt”, nơi đây đã từng là chốn định cư lý tưởng của nhiều quan lại, địa chủ và các gia đình giàu có thời xưa, từ đó hình thành nên những căn nhà rường cổ mang giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo.
Ông Ngô Hồng Vỹ, Trưởng thôn Hội Kỳ, cho biết ban đầu thôn sở hữu 36 ngôi nhà cổ nguyên bản. Trải qua thăng trầm của thời gian và ảnh hưởng của chiến tranh, một số căn nhà đã bị hư hại. Tuy nhiên, sau quá trình trùng tu và bảo tồn, hiện nay Hội Kỳ vẫn may mắn giữ được khoảng 20 ngôi nhà cổ với tuổi đời trên 150 năm, trong đó có những căn vượt hơn 200 năm như nhà ông Dương Quang Dân, ông Dương Văn Tuệ và ông Nguyễn Tiến Dũng.
 |
| Mái ngói liệt cổ kính nhuốm màu thời gian hòa quyện cùng sắc hoa rực rỡ, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, thanh bình cho những ngôi nhà cổ ở Hội Kỳ – Ảnh: L.A |
Theo ông Vỹ, các ngôi nhà cổ tại Hội Kỳ đều là nhà rường, thể hiện kiến trúc cầu kỳ và độc đáo, được chế tác bởi bàn tay tài hoa của những người thợ mộc xưa. Gỗ mít là vật liệu chính được sử dụng. Tùy theo nhu cầu và điều kiện của mỗi gia đình, nhà được thiết kế đa dạng nhưng phổ biến nhất là kiểu 3 gian 2 chái hoặc 1 gian 2 chái. Mái nhà rường được lợp ngói liệt, trong khi hệ thống hương án, cột, kèo và giá đỡ đều được chạm khắc hình rồng, phượng vô cùng công phu và tinh xảo.
Toàn bộ hệ thống cửa của những căn nhà rường cổ là cửa bản khoa, được thiết kế đóng mở linh hoạt như một cuốn sách. Nội thất bên trong cũng được chủ nhân bài trí khéo léo, hài hòa với các bức hoành phi, câu liễn, câu đối truyền thống. Nhiều gia đình còn lưu giữ được các vật dụng cũ, góp phần tạo nên không gian hoài cổ, mộc mạc, đậm chất xưa cũ cho căn nhà.
Các chủ nhân nhà rường cổ chia sẻ, để kiến tạo những công trình độc đáo này, tổ tiên họ đã phải tích trữ gỗ quý hiếm trong nhiều năm. Những loại gỗ này được lựa chọn kỹ lưỡng, đảm bảo đồng nhất về kích cỡ, màu sắc và độ chắc chắn. Người thợ thi công cũng phải là những bậc thầy có tay nghề cao, tỉ mỉ trong từng chi tiết dù là nhỏ nhất, để tạo nên sự hài hòa và tinh tế cho tổng thể. Chính vì vậy, mỗi căn nhà cổ ở Hội Kỳ không chỉ là một không gian sống mà còn là một tác phẩm nghệ thuật đắt giá, chứa đựng tâm huyết và giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc của cả người thợ lẫn chủ nhà.
Nỗi lo trước thách thức của thời gian
Điều thu hút du khách đến Hội Kỳ chính là cơ hội khám phá những tinh hoa kiến trúc ẩn chứa trong từng ngóc ngách của các căn nhà. Dù là chi tiết đơn lẻ, khi đặt trong tổng thể lại tạo nên sự hài hòa, tinh tế đến ngỡ ngàng. Không gian bên ngoài của những ngôi nhà cổ cũng giao hòa tuyệt diệu với thiên nhiên, mang vẻ đẹp chân quê, gần gũi với hàng rào cây xanh và những khu vườn cây ăn trái trĩu quả. Vị trí sát bên dòng sông Ô Lâu còn giúp làng Hội Kỳ sở hữu không khí mát mẻ, trong lành quanh năm.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Bé, Bí thư Chi bộ thôn Hội Kỳ, mặc dù mang dấu ấn độc đáo về cốt cách và hồn phách của một vùng quê từ thuở khai canh, lập ấp, nhưng hiện tại nhiều ngôi nhà đang đối mặt với tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Việc sửa chữa, phục hồi gặp nhiều khó khăn do kinh phí thực hiện rất lớn. Hầu hết các căn nhà đều được chủ nhân cải tạo lại theo hình thức sửa chữa tạm thời, bởi việc phục hồi nguyên trạng theo đúng thiết kế ban đầu là điều bất khả thi.
Nguyên nhân chính nằm ở chi phí khổng lồ để phục hồi nguyên trạng các căn nhà rường cổ, có thể lên đến hàng tỉ đồng, trong khi nguồn lực tài chính của các hộ gia đình có hạn. Do đó, nguyện vọng tha thiết của người dân là làng Hội Kỳ sớm được Nhà nước công nhận là làng cổ, từ đó có điều kiện thuận lợi để triển khai các dự án trùng tu, bảo tồn di sản quý giá này.
“Hiện nay, không ít gia đình đang có ý định rao bán những căn nhà rường cổ của mình cho những người có nhu cầu từ trong và ngoài tỉnh. Vì vậy, trong các buổi họp thôn, chúng tôi luôn nỗ lực tuyên truyền, vận động bà con cố gắng khắc phục những hư hỏng nhỏ như bờ tường, nền nhà… để gìn giữ những căn nhà rường cổ này. Đây là một di sản vô giá mà thế hệ cha ông đã dày công để lại”, ông Bé trăn trở chia sẻ.
Bà Đoàn Thị Diệu Thư, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Nam Hải Lăng, cho biết địa phương đã và đang chủ động tìm kiếm những hướng đi chiến lược để vừa gìn giữ di sản, vừa tạo ra nguồn lực kinh tế bền vững từ chính những giá trị cổ xưa này. Trước mắt, Hội Kỳ sẽ được tích hợp trở thành một mắt xích quan trọng trong tuyến du lịch sinh thái-văn hóa, kết nối làng cổ với điểm du lịch thác Chờn vừa được quy hoạch với quy mô khoảng 5ha. Đồng thời, địa phương khuyến khích các hộ gia đình phát triển mô hình vườn cây ăn quả sinh thái, du lịch cộng đồng và đặc biệt là khai thác thế mạnh ẩm thực truyền thống như bánh lọc, cháo bột… nhằm thu hút du khách.
Về lâu dài, xã đang tích cực xây dựng đề án thành lập làng cổ Hội Kỳ, nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc và thu hút đầu tư cho công tác bảo tồn. “Mục tiêu của chúng tôi là biến di sản thành tài sản, để chính người dân có thêm thu nhập, từ đó có kinh phí tái đầu tư và trùng tu những ngôi nhà rường cổ đang xuống cấp, đảm bảo sự trường tồn của di sản”, bà Thư nhấn mạnh.
Lê An
