Đồng bào Bru-Vân Kiều ở miền Tây Quảng Trị, từng có cuộc sống gắn liền với nương rẫy và kinh tế kém phát triển, đã có những chuyển mình mạnh mẽ nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các chương trình hỗ trợ. Họ đã phát triển sản xuất hàng hóa và khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch bền vững, đặc biệt tại thác Tà Puồng (bản Trăng-Tà Puồng) và khu rừng cộng đồng Chênh Vênh.
Điểm nổi bật là mô hình du lịch này luôn gắn kết chặt chẽ với công tác quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Hồ Giỏi là người tiên phong khai mở du lịch tại thác Tà Puồng, nhận được sự hỗ trợ từ các tổ chức để phát triển hạ tầng và kỹ năng phục vụ. Hướng đi này không chỉ nâng cao chất lượng đời sống, tạo sinh kế bền vững mà còn giúp bảo vệ môi trường, góp phần xây dựng bản làng ngày càng văn minh và giàu đẹp hơn.
QUẢNG TRỊ – Trước đây, cuộc sống của đồng bào Bru-Vân Kiều, cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác trên dãy Trường Sơn, gắn liền với tập quán canh tác nương rẫy và thiếu sự giao thương bên ngoài, khiến hoạt động kinh tế thương mại gần như không phát triển. Tuy nhiên, nhờ sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà nước, cùng với sự hỗ trợ tích cực từ các chương trình, dự án và quá trình hội nhập với cộng đồng các dân tộc anh em, bà con Bru-Vân Kiều tại miền Tây Quảng Trị đã có những chuyển mình mạnh mẽ. Họ không chỉ phát triển sản xuất hàng hóa mà còn khai thác hiệu quả vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên, kết hợp chặt chẽ với công tác quản lý, bảo vệ rừng để phát triển du lịch bền vững. Hướng đi này không chỉ nâng cao chất lượng đời sống, bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống mà còn kiến tạo nguồn lực quan trọng, góp phần xây dựng bản làng ngày càng văn minh, giàu đẹp hơn.
Hồ Giỏi và huyền thoại dòng thác giữa mây ngàn
Tọa lạc về phía Bắc đỉnh Sa Mù, độ cao hơn 1.600m so với mực nước biển, thuộc vùng đệm của Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, bản Trăng-Tà Puồng (xã Hướng Lập) sở hữu địa hình đặc trưng với những dãy núi đá vôi xen kẽ rừng tự nhiên. Nơi đây từ lâu đã nổi tiếng với hệ thống hang động và thác nước kỳ vĩ, đặc biệt là thác Tà Puồng. Trong ngôn ngữ của đồng bào Bru-Vân Kiều, “Tà Puồng” mang ý nghĩa sâu sắc: “nơi có dòng thác từ núi cao đổ xuống”.
 |
| Anh Hồ Giỏi, Trưởng ban Quản lý rừng cộng đồng thôn Trăng-Tà Puồng (bên trái) và Hồ Rô tuần tra bảo vệ rừng – Ảnh T.L |
Mặc dù thiên nhiên đã ưu ái ban tặng bản Trăng-Tà Puồng những cảnh sắc mê hoặc, vẻ đẹp này vẫn chìm trong giấc ngủ vùi cùng mưa ngàn, gió núi, trong khi sinh kế của người dân gặp muôn vàn khó khăn do thiếu đất sản xuất. Giữa bối cảnh đó, một ngày nọ, chàng trai Bru-Vân Kiều mang tên Hồ Giỏi đã nung nấu ý chí thay đổi, quyết tâm giúp dân bản cải thiện đời sống bằng cách khai mở tuyến du lịch, chào đón du khách bốn phương.
Hồ Giỏi đã tập hợp một nhóm thanh niên trong bản, chia sẻ ước mơ và cùng nhau đồng lòng thực hiện. Tuy nhiên, “vạn sự khởi đầu nan”, những bước đi đầu tiên không tránh khỏi thử thách và bỡ ngỡ, từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng, định hình phương thức đón tiếp du khách cho đến việc đối mặt với không ít hoài nghi từ chính cộng đồng.
“Nỗi lo lớn nhất của chúng tôi lúc bấy giờ là thiếu kỹ năng đón tiếp và phục vụ du khách, trong khi con đường dẫn vào thác vẫn còn hoang sơ, hiểm trở, gây khó khăn cho việc đi lại”, anh Hồ Giỏi hồi tưởng.
 |
| Các hành viên Ban Quản lý rừng cộng đồng thôn Trăng-Tà Puồng, xã Hướng Lập tuần tra bảo vệ rừng – Ảnh T.L |
May mắn thay, tổ du lịch cộng đồng thác Tà Puồng của Hồ Giỏi đã nhận được sự hỗ trợ quý báu từ Ủy ban Y tế Hà Lan-Việt Nam. Bốn thành viên được tạo điều kiện tham gia các khóa học về du lịch cộng đồng, kỹ năng chế biến món ăn đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Đồng thời, dự án còn hỗ trợ mở đường vào thác, xây dựng lán sạp phục vụ du khách. Nhờ đó, điểm du lịch cộng đồng thác Tà Puồng dần hình thành và phát triển, xua tan mọi hoài nghi, lo lắng ban đầu, mang đến niềm vui và sự bất ngờ cho nhiều người.
Khởi nguồn từ những giọt nước tinh khiết của mây trời, từ gốc cây và khe đá giữa đại ngàn hùng vĩ, suối Tà Puồng sau khi vượt qua vô vàn ghềnh đá hiểm trở, hiện ra tựa như một cô gái Bru-Vân Kiều nồng nàn mà mãnh liệt. Dòng suối ấy đã kiến tạo nên một hồ nước trong xanh biếc dưới chân thác, mang đến cho du khách cảm giác bình yên đến lạ thường, giúp họ trút bỏ mọi vất vả, lo toan của cuộc sống thị thành để hoàn toàn hòa mình vào vòng tay của thiên nhiên.
Sau những cơn mưa dai dẳng của mùa đông, khi mùa xuân gõ cửa cũng là lúc núi rừng, khe suối Trăng-Tà Puồng bừng tỉnh, muôn hoa khoe sắc rực rỡ báo hiệu một mùa du lịch mới lại bắt đầu. Chỉ sau 3 năm đưa vào khai thác, nhờ vẻ đẹp quyến rũ của dòng suối, ngọn thác cùng tinh thần phục vụ chu đáo, thân thiện của người Bru-Vân Kiều nơi đây, lượng du khách ghé thăm thác Tà Puồng ngày càng tăng, đặc biệt có cả du khách quốc tế.
 |
| Thác Tà Puồng – Ảnh T.L |
Ông Nguyễn Văn Hà, Giám đốc Công ty Du lịch Việt Hà chia sẻ: “Du khách quốc tế, đặc biệt là du khách Thái Lan, khi khám phá tuyến đường Hồ Chí Minh ở miền Tây Quảng Trị đều chọn thác Tà Puồng làm điểm dừng chân. Họ đặc biệt yêu thích vẻ đẹp của ngọn thác cùng sự thân thiện, hiếu khách của đồng bào Bru-Vân Kiều nơi đây”.
Đến với Trăng-Tà Puồng, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ, thưởng thức ẩm thực độc đáo và tìm hiểu văn hóa bản địa, mà còn là dịp để nâng cao nhận thức, chung tay bảo vệ môi trường. Điểm khác biệt nổi bật trong mô hình du lịch thác Tà Puồng của người Bru-Vân Kiều chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa phát triển du lịch với bảo vệ rừng, hướng đến tạo sinh kế bền vững và lâu dài cho người dân. Trong đó, việc khai thác các nguồn lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng như cây trẩu và cây bồ kết ngày càng được chú trọng và phát huy hiệu quả.
Nhờ cung cấp quả bồ kết rừng cho Công ty TNHH Nhiên Thảo Quảng Trị để chế biến dầu gội, hơn 180 cây bồ kết trong rừng cộng đồng của thôn Trăng-Tà Puồng đã giúp chị em phụ nữ Bru-Vân Kiều có thêm thu nhập trên 100 triệu đồng mỗi năm. Như vậy, mỗi khi người dân chăm lo bảo vệ rừng, giữ gìn nguồn nước để đại ngàn không bị xâm hại, cũng chính là lúc du lịch của bản Trăng-Tà Puồng có thêm cơ hội để phát triển một cách bền vững và thịnh vượng.
 |
| Đồi Sa Mươi, một điểm đến của du khách thuộc rừng cộng đồng thôn Chênh Vênh – Ảnh T.L |
Cũng như các cộng đồng Bru-Vân Kiều sinh sống lâu đời trên dãy Trường Sơn, người Bru-Vân Kiều ở Trăng-Tà Puồng luôn gìn giữ quan niệm rằng cây lúa rẫy là vị thần ban phát sự sống cho con người và muôn loài. Hàng năm, bà con nơi đây vẫn duy trì tổ chức lễ cúng mừng lúa mới – lễ Piếc Xa Rò, để bày tỏ lòng biết ơn Giàng A Bôn, tức là thần Lúa. Anh Hồ Giỏi, cũng như nhiều người dân bản, ấp ủ mong muốn giới thiệu các nghi lễ truyền thống và nét văn hóa độc đáo của dân tộc mình đến với du khách.
“Ngoài các lễ hội gắn liền với cây lúa, chúng tôi còn có các làn điệu dân ca mượt mà, các loại nhạc cụ truyền thống tinh xảo và những điệu múa cồng chiêng rộn ràng để phục vụ du khách”, anh Hồ Giỏi cho biết thêm.
Từ chứng chỉ rừng quốc tế đến điểm hẹn của đại ngàn
Nằm về phía Nam đèo Sa Mù, cách bản Trăng-Tà Puồng gần 30km, cuộc sống của đồng bào Bru-Vân Kiều ở bản Chênh Vênh (xã Hướng Phùng) trước đây chủ yếu dựa vào nông nghiệp với các cây trồng như sắn, lúa và cà phê. Tuy nhiên, hơn 3 năm trở lại đây, bản Chênh Vênh với ngọn thác cùng tên và những cánh rừng tự nhiên bạt ngàn trên đỉnh Sa Mù đã vươn mình trở thành điểm đến lý tưởng, thu hút du khách từ khắp nơi.
Đến với vùng đất Chênh Vênh, nơi những nếp nhà sàn ẩn mình dưới chân đỉnh Sa Mù huyền ảo, du khách không chỉ được hòa mình vào vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên. Nơi đây còn tự hào là bản làng đầu tiên của đồng bào Bru-Vân Kiều ở miền Tây Quảng Trị có điểm lưu trú phục vụ du khách, sẵn sàng chiêu đãi những món ăn truyền thống do chính đôi tay khéo léo của bà con Bru-Vân Kiều chế biến.
 |
| Ông Hồ Văn Chiến (bên phải)-Trưởng ban Quản lý rừng công đồng thôn Chênh Vênh, Hướng Phùng – Ảnh T.L |
Câu chuyện về sự phát triển du lịch của người Bru-Vân Kiều ở bản Chênh Vênh bắt nguồn từ nỗ lực xuất sắc trong công tác quản lý và bảo vệ rừng. Khu rừng cộng đồng nơi đây đã vinh dự được tổ chức FSC quốc tế công nhận là khu rừng cộng đồng đầu tiên tại Việt Nam đạt chứng chỉ về quản lý rừng bền vững.
“Trước đây, trên địa bàn chúng tôi vẫn còn xảy ra tình trạng khai thác rừng để mưu sinh. Nhưng kể từ khi phát triển du lịch cộng đồng, rừng tự nhiên của chúng tôi đã được bảo vệ tốt hơn rất nhiều. Mọi người vẫn luôn nhắc nhở nhau rằng, bảo vệ rừng là bảo vệ nguồn nước, bảo vệ cảnh quan tươi đẹp để du khách đến với bản làng mình ngày một đông hơn…”, ông Hồ Văn Chiến, Trưởng Ban quản lý Rừng cộng đồng thôn Chênh Vênh, chân thành tâm sự.
Cuộc sống của đồng bào Bru-Vân Kiều ở Quảng Trị vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn. Tuy nhiên, thiên nhiên đã ban tặng cho họ vô vàn danh lam thắng cảnh tươi đẹp giữa đại ngàn hùng vĩ, mở ra tiềm năng to lớn cho phát triển du lịch. Với phương thức làm du lịch luôn gắn liền với bảo vệ rừng và bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng bào Vân Kiều sẽ có thêm những điều kiện thuận lợi để cùng nhau xây dựng bản làng ngày càng ấm no, giàu đẹp và văn minh hơn.
Phan Tân Lâm
