Sắc bùa Minh Hóa: Hát chúc xuân, giữ hồn Tết truyền thống

 

Vào tối Mồng Một Tết, khi đội hát sắc bùa khởi hành chuyến xông đất, âm vang của tiếng trống, tiếng xiểng cùng những ca từ đậm đà bản sắc đã hòa quyện, lan tỏa khắp một góc làng, tạo nên một không khí xuân tưng bừng. Từ người cao tuổi đến các em nhỏ, tất cả đều tỏ rõ sự háo hức, nô nức dõi theo và thưởng thức.

 

Đội hát sắc bùa làng Ba Nương hiện quy tụ năm thành viên, dưới sự dẫn dắt của ông Đinh Quang Dâng, Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Xuân Hóa. Đáng chú ý, trong đội hình có chàng trai trẻ Hoàng Việt Anh, 23 tuổi, người đã nuôi dưỡng niềm đam mê sâu sắc với các làn điệu dân ca Minh Hóa từ thuở bé thơ. Với vai trò hát xướng chính, Việt Anh dẫn dắt các thành viên còn lại hòa ca, tạo nên sự liền mạch cho các khúc hát cổ truyền.

 

Gia đình anh Đinh Thanh Ngà vinh dự là một trong những điểm dừng chân của đội hát sắc bùa. Khi đoàn vừa tiến đến cổng, Việt Anh đã cất lên điệu “dạo ngõ” – khúc hát mở đầu đầy ý nhị, như một lời báo hiệu cho gia chủ về sự hiện diện của đoàn chúc Tết. Lời ca “dạo ngõ” ngân vang, chứa đựng ý nghĩa sâu sắc: “Ngõ này là ngõ kén khách vãng lai/Đằng trong lớp ngoài, then cài đóng chốt/Xin ông mở ngõ cho chúng tôi vào/Trước mừng mặt ông bà, sau xin hầu tiên tổ”…

 

Tiếp nối “dạo ngõ”, khúc “dạo cổng” được cất lên, khéo léo mời gọi gia chủ ra mở cổng, đón đoàn vào sân. Lời hát: “Thơ thơ dạ dạ, năm cũ đã hết năm mới bước qua, tới nhà ông bà tôi xin dạo cổng…” vang vọng. Ngay khi khúc dạo cổng vừa dứt, gia chủ với lòng thành kính đã rộng mở cửa đón đội vào nhà. Bên trong, những chiếc chiếu hoa đã được trải sẵn tại phòng khách, ngay trước không gian thờ phụng tổ tiên, nơi con cháu sum vầy đông đủ.

Tại không gian trang trọng của gia đình, đội hát lần lượt trình diễn các bài ca chúc mừng cho từng đối tượng cụ thể: từ “Chúc trò”, “Táo quân” đến các bài dành riêng cho tổ tiên, gia chủ, con trai, con gái, con dâu, con rể. Sau phần trình diễn, đội được mời nghỉ ngơi, thưởng thức chút trà rượu ngày Tết và nhận những phong bao lì xì đầy ý nghĩa từ gia chủ. Điều đặc biệt trong buổi hát sắc bùa chúc xuân là sự linh hoạt trong các bài hát. Tùy thuộc vào hoàn cảnh và nghề nghiệp của từng gia đình, các làn điệu sẽ được biến tấu phù hợp: chúc mùa màng bội thu, lúa đầy bồ cho hộ nông dân; chúc hạnh phúc, phát tài, phát đạt cho gia đình vừa xây nhà mới; chúc buôn bán đắt hàng, tiền bạc rủng rỉnh cho người kinh doanh; hay chúc mau chóng phục hồi sức khỏe cho người đang ốm đau…

 

Trao đổi với chúng tôi, anh Đinh Thanh Ngà chia sẻ: “Gia đình tôi, với ba thế hệ cùng chung sống, luôn giữ gìn truyền thống mời đội hát sắc bùa của làng đến chúc Tết mỗi năm. Có năm vào đêm Giao thừa, năm nay là Mồng Một Tết. Những lời chúc Tết không chỉ ý nghĩa mà còn rất sâu lắng, mang đậm hồn cốt văn hóa. Tôi luôn mong muốn các thành viên trong gia đình, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, được đắm mình trong không khí Tết cổ truyền đích thực, nơi bên cạnh bánh chưng xanh, câu đối đỏ còn vang vọng những điệu hát sắc bùa. Qua đó, chúng tôi cũng cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, gia đình luôn bình an và hạnh phúc viên mãn.”

 

Hoàng Việt Anh, thành viên trẻ nhất đội, bộc bạch: “Hát sắc bùa là một loại hình nghệ thuật dân gian vô cùng đặc sắc của huyện Minh Hóa. Mỗi khi Tết đến, xuân về, đội lại lên đường biểu diễn theo lời mời của các gia đình. Trình tự của hát sắc bùa chúc Tết bao gồm các bước: ‘Dạo cổng’ để mời gia chủ ra đón vào, sau đó là bài ‘sắc ngoài sân’, tiếp đến là ‘xưng danh’ và cuối cùng là các bài ‘chúc Tết’. Từ thuở nhỏ, tôi đã say mê chứng kiến các cụ ông biểu diễn và ước ao được nối nghiệp. Đến nay, tôi đã có ba năm gắn bó cùng các cụ, và đã dần thông thạo các làn điệu hát sắc bùa cổ truyền.”

 

Theo ông Đinh Quang Dâng, đội trưởng đội sắc bùa, hát sắc bùa dịp Tết không chỉ là một nghi thức mà còn là một phần không thể tách rời trong mạch sống văn hóa của cộng đồng địa phương. Ông nhấn mạnh, việc duy trì và phát huy nghệ thuật hát sắc bùa chính là hành động thiết thực nhằm bảo tồn phong tục truyền thống quý báu của quê hương, của cha ông, đồng thời gìn giữ trọn vẹn hương vị thiêng liêng của ngày Tết cổ truyền, tránh để giá trị văn hóa này bị mai một theo thời gian.

 

Hát sắc bùa đã trở thành một “món ăn” tinh thần không thể thiếu, định hình sự trọn vẹn của ngày Tết đối với mỗi người dân Ba Nương. Niềm vui ấy không chỉ dành cho những gia đình có điều kiện mời đội đến xông đất, mà còn lan tỏa đến những ai lựa chọn ghé thăm nhà hàng xóm để lắng nghe những làn điệu chúc phúc. Trong tín ngưỡng của bà con, sự hiện diện hàng năm của đội hát sắc bùa mang ý nghĩa sâu sắc, giúp gia đình làm ăn khấm khá, sức khỏe dồi dào, con cháu hiếu thảo, chăm ngoan, học giỏi; tình cảm gia đình, làng xóm ngày càng gắn kết keo sơn. Chính nhờ giá trị văn hóa truyền thống này, người dân Ba Nương nói riêng và xã Xuân Hóa nói chung càng thêm hăng hái thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, chung tay xây dựng thôn Ba Nương trở thành một cộng đồng văn hóa, văn minh, góp phần quan trọng vào việc hoàn thành mục tiêu xã Xuân Hóa đạt chuẩn nông thôn mới.

 

Ông Đinh Xuân Đình, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam huyện Minh Hóa, chia sẻ về quá trình phục hồi giá trị văn hóa này: “Nội dung cốt lõi của các làn điệu sắc bùa cổ là lời chúc an khang, thịnh vượng cho gia đình trong năm mới. Đã có thời điểm, hát sắc bùa chúc Tết tưởng chừng như bị mai một do các nghệ nhân cao tuổi dần yếu đi. Tuy nhiên, kể từ khi Hội Di sản Văn hóa Việt Nam huyện được thành lập, chúng tôi đã đặt quyết tâm phục hồi loại hình nghệ thuật này. Hội đã chủ động mời các cụ cao niên tham gia các lớp tập huấn, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Từ đó, những học viên xuất sắc nhất được lựa chọn làm trợ giảng, tạo nên một chuỗi kế thừa hiệu quả. Nhờ những nỗ lực ấy, hiện nay, làn điệu sắc bùa đã được ‘thổi hồn’ trở lại và sống động tại nhiều địa phương như Xuân Hóa, Hồng Hóa, Quy Đạt, Minh Hóa, Tân Hóa, Yên Hóa.”