Dựng nếp sống mới: Hướng dẫn thay đổi bản thân và cộng đồng

Bài báo nhấn mạnh nỗ lực của chính quyền các cấp và cộng đồng trong việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời loại bỏ hủ tục tại các vùng dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Trị, đặc biệt là xã A Dơi và La Lay. Các hủ tục như tảo hôn (từng chiếm tỷ lệ 40% ở A Dơi), hôn nhân cận huyết và mê tín dị đoan đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe, giáo dục và kinh tế cho người dân. Để giải quyết, địa phương đã triển khai đa dạng các hình thức tuyên truyền, vận động, lồng ghép vào hoạt động văn hóa truyền thống và phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng. Nhờ đó, nhận thức của người dân đã chuyển biến sâu sắc, nhiều hủ tục được loại bỏ, đời sống vật chất và tinh thần được nâng cao rõ rệt, góp phần kiến tạo nếp sống văn minh nhưng vẫn gìn giữ bản sắc văn hóa tốt đẹp.

QTO – Trong thời gian gần đây, công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống và loại bỏ hủ tục trong cộng đồng dân tộc thiểu số đã nhận được sự quan tâm sâu sắc từ các cấp, ngành và chính quyền địa phương trên toàn tỉnh. Nhờ những nỗ lực này, các vùng xã miền núi – nơi tập trung đông đảo đồng bào dân tộc thiểu số – đã từng bước kiến tạo một nếp sống văn minh, góp phần nâng cao đáng kể đời sống vật chất và tinh thần của người dân.

Chuyển biến trong nhận thức cộng đồng

Trường hợp của em Hồ Thị Kiên, cư dân thôn A Dơi Cô, xã A Dơi, là một minh chứng rõ nét cho hệ lụy của tảo hôn. Kết hôn ở tuổi 13 khi đang học lớp 7, đến nay em và chồng là Hồ Văn Thay đã có hai con. Tuổi đời còn rất trẻ, cả hai vợ chồng đều không có việc làm ổn định, đẩy gia đình vào vòng xoáy khó khăn chồng chất.

Hồ Thị Kiên chia sẻ về hành trình đầy tiếc nuối: “Khi còn nhỏ, em chưa nhận thức được hết tác hại của việc lập gia đình sớm, nên đã bỏ học để kết hôn. Về nhà chồng, em chỉ biết làm nương rẫy và chăn nuôi nhỏ lẻ. Mãi đến khi có con và được cán bộ địa phương tuyên truyền, em mới thấu hiểu tảo hôn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của cả mẹ và con. Nếu được trang bị kiến thức này sớm hơn, có lẽ em đã không vội vàng lập gia đình.”

Số liệu thống kê cho thấy, tảo hôn từng là một trong những hủ tục để lại hệ lụy nghiêm trọng tại địa phương. Đặc biệt tại xã A Dơi (cũ), giai đoạn 2016-2020, trong tổng số 155 cặp kết hôn, có đến 62 cặp tảo hôn, chiếm tỷ lệ đáng báo động 40%. Nhiều trường hợp kết hôn chỉ ở tuổi 13-14, buộc phải bỏ học dang dở, khiến cuộc sống gia đình về sau tiếp tục gặp vô vàn khó khăn do cả hai vợ chồng còn non nớt và thiếu sinh kế ổn định.

Chị Hồ Thị Môn, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Trùm, xã A Dơi, nhận định: đời sống còn nhiều khó khăn, hạn chế về thông tin và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội đã vô tình tạo điều kiện cho các tập quán lạc hậu ăn sâu vào đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Trong quá khứ, khi gia đình có người đau ốm, thay vì tìm đến cơ sở y tế, bà con thường có xu hướng tìm kiếm lá thuốc trong rừng hoặc mời thầy cúng về thực hiện nghi lễ.

“Việc học hành của con em chưa thực sự được quan tâm đúng mức; tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống còn diễn ra phổ biến. Cuộc sống vẫn xoay quanh nương rẫy, miếng cơm manh áo, khiến những hủ tục ấy dần trở thành nếp nghĩ ăn sâu, rất khó để thay đổi”, chị Hồ Thị Môn nhấn mạnh.

Trước thực trạng này, xã A Dơi đã xác định rõ: việc loại bỏ hủ tục phải đồng hành cùng quá trình nâng cao nhận thức, cải thiện đời sống và kiến tạo một môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng. Theo đó, công tác tuyên truyền, vận động nhằm xóa bỏ các tập quán lạc hậu và xây dựng nếp sống mới đã được cấp ủy, chính quyền địa phương đẩy mạnh, triển khai sâu rộng đến từng thôn, bản, từng hộ gia đình.

Điểm nhấn đáng chú ý là nội dung phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đã được tích hợp chặt chẽ vào các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của địa phương. Các thôn, bản đã chủ động tổ chức ký cam kết không có trường hợp tảo hôn, đồng thời đưa tiêu chí này vào việc bình xét danh hiệu “Gia đình văn hóa”. Song song đó, việc tăng cường phát hiện sớm các trường hợp có nguy cơ để kịp thời vận động, ngăn ngừa, cùng với việc xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm theo quy định, cũng được triển khai quyết liệt.

Một phương pháp hiệu quả đang tạo dấu ấn tại A Dơi là lồng ghép công tác tuyên truyền, vận động vào các hoạt động văn hóa truyền thống, giúp thông điệp đến gần hơn với người dân. Điển hình là tại thôn Ba Tầng, 15 thành viên Câu lạc bộ cồng chiêng vẫn duy trì luyện tập, không chỉ góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào DTTS Pa Kô, Vân Kiều, mà còn biến các thành viên trở thành những tuyên truyền viên tích cực trong cộng đồng.

Ông Hồ Văn Neng, nghệ nhân kỳ cựu của Câu lạc bộ cồng chiêng thôn Ba Tầng, chia sẻ rằng: thông qua các buổi sinh hoạt văn hóa, những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được khéo léo lồng ghép vào các điệu hát xà nớt, tà oải, tiếng cồng chiêng và điệu múa truyền thống. Từ đó, cộng đồng được vận động mạnh mẽ để bài trừ hủ tục, nâng cao cảnh giác trước tệ nạn xã hội và cùng nhau xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh.

Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã A Dơi Hồ Thị Thu Hằng, việc chuyển tải các chủ trương, chính sách thông qua những hoạt động gần gũi đã giúp người dân nhận thức sâu sắc rằng xóa bỏ hủ tục không đồng nghĩa với việc từ bỏ bản sắc văn hóa, mà là loại bỏ những tập quán không còn phù hợp để hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhờ những nỗ lực này, tính đến thời điểm hiện tại, toàn xã A Dơi đã có 1.997/2.124 hộ gia đình được công nhận danh hiệu “Gia đình văn hóa”, đạt tỷ lệ ấn tượng 94,02%.

Kiến tạo diện mạo đời sống mới

Tại xã La Lay, một địa bàn với hơn 90% dân số là đồng bào Pa Kô, Vân Kiều, việc xóa bỏ hủ tục và các tập quán lạc hậu được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm thay đổi căn bản nếp nghĩ, cách làm, từ đó tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế-xã hội.

Ông Hồ Văn Với, một người có uy tín tại thôn A Bung, chia sẻ rằng do nhận thức còn chưa đồng đều, trước đây, nhiều tập quán cũ vẫn còn tồn tại dai dẳng trong đời sống của một bộ phận người dân. Chẳng hạn, khi đau ốm, bà con thường có thói quen tìm lá thuốc rừng về tự chữa trị thay vì đến cơ sở y tế; việc học hành của con em chưa được quan tâm đúng mức; tình trạng du canh, du cư và thả rông gia súc, vật nuôi vẫn còn khá phổ biến. Những tập quán này không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống mà còn trở thành rào cản lớn đối với tiến trình phát triển của địa phương.

Ông Hồ Văn Hiền, Phó Chủ tịch UBND xã La Lay, thông tin rằng do nhận thức còn hạn chế, một bộ phận đồng bào DTTS vẫn chưa thể phân biệt rõ ràng đâu là phong tục, tập quán tốt đẹp cần được bảo tồn và đâu là những hủ tục lạc hậu cần phải loại bỏ. Chính vì lẽ đó, bên cạnh các giải pháp hành chính và pháp luật, địa phương đã xác định việc thay đổi nhận thức trong cộng đồng là nhiệm vụ mang ý nghĩa quyết định.

Với định hướng đó, công tác tuyên truyền, vận động đã được triển khai một cách thường xuyên, kiên trì, áp dụng nhiều hình thức đa dạng, phù hợp với từng đối tượng và đặc điểm địa bàn. Song song đó, vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, già làng, trưởng thôn và những người có uy tín trong cộng đồng cũng được phát huy tối đa, tạo sức lan tỏa để bà con học hỏi và noi theo.

Nhờ những nỗ lực không ngừng, các hủ tục như tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mê tín dị đoan đã dần được xóa bỏ. Tình trạng tổ chức lễ cưới, ma chay kéo dài nhiều ngày gây tốn kém và tạo gánh nặng cho gia đình, xã hội cũng đã được hạn chế đáng kể. Cùng với đó, nhận thức về tầm quan trọng của học tập, chăm sóc sức khỏe và xây dựng gia đình cũng từng bước chuyển biến tích cực. Người dân ngày càng quan tâm hơn đến giáo dục con em, chủ động tìm kiếm các dịch vụ y tế, tích cực phòng, chống dịch bệnh và nghiêm túc thực hiện các chính sách về dân số, hôn nhân và gia đình.

Không chỉ dừng lại ở việc loại bỏ hủ tục, xã La Lay còn khéo léo gắn kết quá trình thay đổi nếp nghĩ với việc chuyển đổi phương thức sản xuất và sinh hoạt. Thông qua các mô hình dân vận khéo, đội ngũ cán bộ cơ sở đã “cầm tay chỉ việc”, tận tình hướng dẫn người dân thay đổi tập quán canh tác, mạnh dạn ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, từng bước chuyển dịch từ phương thức sản xuất manh mún sang những cách làm hiệu quả và phù hợp hơn với điều kiện thực tế.

Trong lĩnh vực chăn nuôi, người dân được vận động hạn chế thả rông, chuyển sang xây dựng chuồng trại, chăm sóc vật nuôi theo hướng tập trung, đồng thời chủ động phòng, chống dịch bệnh. Những chuyển đổi này đã góp phần quan trọng giúp đồng bào từng bước hình thành tư duy sản xuất mới, nâng cao rõ rệt hiệu quả kinh tế hộ gia đình. Kết quả là, tính đến cuối năm 2025, thu nhập bình quân đầu người của xã La Lay đã đạt mức 28,2 triệu đồng/người/năm.

Thực tiễn đã minh chứng rằng, việc xóa bỏ hủ tục không thể chỉ dựa vào các quy định hay mệnh lệnh hành chính, mà phải khởi nguồn từ sự chuyển biến sâu sắc trong nhận thức và hành động của mỗi cá nhân. Điều cốt yếu là quá trình này không hề đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc văn hóa. Ngược lại, tiếng cồng chiêng, điệu múa, lễ hội và những giá trị văn hóa tốt đẹp vẫn được trân trọng gìn giữ, kế thừa và trao truyền qua các thế hệ; trong khi những hủ tục gây hệ lụy cho đời sống được nhận diện rõ ràng và từng bước loại bỏ. Khi người dân trở thành chủ thể của sự thay đổi, một nếp sống mới sẽ được hình thành vững chắc trên nền tảng văn hóa bản địa của chính cộng đồng, tạo đà cho vùng đồng bào DTTS phát triển văn minh, tiến bộ và bền vững hơn trong tương lai.

Lê An