Quảng Trị sở hữu một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đồ sộ, nhưng tiềm năng này vẫn chưa được khai thác hiệu quả để phát triển du lịch. Các nỗ lực tích hợp di sản vào sản phẩm du lịch, như Bài Chòi hay Ca Trù, thường rời rạc, thiếu tính hệ thống và không tạo được sức hấp dẫn bền vững. Nguyên nhân chính bao gồm việc thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân, cùng với chiến lược dài hạn và đầu tư chuyên sâu cho du lịch văn hóa. Ngoài ra, sự ưu tiên vào du lịch tự nhiên, thiếu sản phẩm sáng tạo, nguồn nhân lực chuyên môn và công tác quảng bá yếu kém đã khiến các giá trị di sản chưa trở thành điểm nhấn thu hút du khách một cách bền vững.
Quảng Trị sở hữu một “kho tàng” văn hóa phi vật thể (VHPVT) quốc gia đồ sộ với 18 di sản được công nhận, cùng hàng loạt loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian độc đáo, các làng nghề truyền thống phong phú và những nét đặc trưng trong đời sống cộng đồng Bru-Vân Kiều, Pa Kô. Dẫu vậy, tiềm năng to lớn này vẫn chưa được khai thác triệt để để trở thành động lực phát triển du lịch. Vấn đề này đòi hỏi những giải pháp và hành động cụ thể nhằm hiện thực hóa giá trị di sản.
Thực tế cho thấy, Quảng Trị đã triển khai một số sản phẩm du lịch dựa trên di sản VHPVT, với kỳ vọng không chỉ quảng bá giá trị văn hóa mà còn tạo dấu ấn đặc sắc, thu hút và giữ chân du khách, đặc biệt là du khách quốc tế. Tuy nhiên, sự kết hợp này còn rời rạc, thiếu tính hệ thống và chưa tạo được sức hấp dẫn, bản sắc rõ nét cho ngành du lịch địa phương.
Thiếu hụt sản phẩm du lịch từ di sản văn hóa phi vật thể
Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam, được UNESCO công nhận là Di sản VHPVT đại diện của nhân loại, đã trở thành sản phẩm du lịch “hái ra tiền” tại nhiều địa phương như Đà Nẵng, Đắk Lắk… Trước đây, Đồng Hới từng đưa Bài Chòi trở thành một hoạt động tạo điểm nhấn ấn tượng trong Tuần Văn hóa-Du lịch thường niên tại phố đi bộ.
Bà Nguyễn Thị Kiều Trang, Bí thư Đoàn phường Đồng Hới, chia sẻ rằng, Thành đoàn (cũ) đã tích cực triển khai và nỗ lực đưa di sản văn hóa độc đáo này thành điểm nhấn thu hút du khách. Ban đầu, các nghệ nhân Bài Chòi được mời tham gia, truyền dạy cho thanh niên. Sau đó, đoàn viên, thanh niên đã có thể tự tổ chức, tiếp nối “ngọn lửa” bảo tồn và phát huy di sản.
 |
| Nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào dân tộc thiểu số là nguồn lực quý giá để phát triển du lịch – Ảnh: Netin Travel |
Thế nhưng, Bài Chòi chỉ thực sự thu hút sự chú ý trong những ngày diễn ra Tuần Văn hóa-Du lịch Đồng Hới. Phố đi bộ cuối tuần vắng khách khiến Bài Chòi thiếu không gian biểu diễn. Khi dự án phố đi bộ ngừng hoạt động, tiếng hô Bài Chòi cũng dần thưa vắng. Dù một số địa phương trong tỉnh vẫn tổ chức Bài Chòi vào các dịp lễ, Tết, nhưng chủ yếu mang tính phục vụ cộng đồng, rất hiếm khi trở thành sản phẩm thu hút du khách từ xa.
Một di sản VHPVT nổi bật khác là Ca Trù cũng từng được khai thác trong tuyến du lịch sông Chày-hang Tối của Trung tâm Du lịch Phong Nha, với tên gọi “Ca trù sưởi ấm mùa đông di sản”. Du khách sau khi khám phá các hoạt động tại đây được hòa mình vào không gian nghệ thuật Ca Trù do các nghệ nhân CLB Ca trù Đông Dương (xã Quảng Trạch) trình diễn. Trải nghiệm độc đáo này đã nhận được sự yêu thích lớn, đặc biệt là từ khách quốc tế. Song, giống như Bài Chòi, “thời kỳ hoàng kim” của Ca Trù trên tuyến du lịch này cũng không kéo dài. Ý tưởng “đưa di sản phục vụ di sản” – một phương thức quảng bá và bảo tồn hiệu quả – đã gặp khó khăn trong việc duy trì lâu dài.
Trong những năm gần đây, Công ty TNHH Netin (Netin Travel) là một trong số ít doanh nghiệp lữ hành tại Quảng Trị tiên phong trong việc lồng ghép di sản văn hóa vào sản phẩm du lịch, tạo điểm nhấn độc đáo. Công ty đã tổ chức các tour cho du khách tham gia lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang, thưởng thức hò khoan Lệ Thủy tại quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Các tour khám phá thiên nhiên kết hợp tìm hiểu văn hóa cộng đồng Bru-Vân Kiều, như tour khe Nước Trong, suối Tiên, chinh phục Cổng Trời-Bãi Đạn, hay gần đây là trekking đỉnh Pa Thiên-Voi Mẹp-chinh phục nóc nhà Quảng Trị (phối hợp với Công ty TNHH Samuer), cũng đã khéo léo lồng ghép những nét văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào dân tộc thiểu số vào trải nghiệm của du khách. Tuy nhiên, trên thực tế, yếu tố di sản văn hóa vẫn chưa thực sự trở thành điểm nhấn nổi bật, đủ sức tạo động lực để du khách quay trở lại.
Di sản văn hóa: Tiềm năng bị lãng quên
Lý giải cho thực trạng này, ông Trần Xuân Cương, Giám đốc Netin Travel, cho rằng việc tích hợp di sản VHPVT vào sản phẩm du lịch không chỉ đòi hỏi nỗ lực từ doanh nghiệp mà còn cần sự phối hợp hiệu quả, bền vững giữa chính quyền địa phương và người dân. Đặc biệt là trong công tác tập huấn, bồi dưỡng, quảng bá, cũng như bảo tồn và phát huy di sản. Bên cạnh tính thời điểm của một số lễ hội và loại hình di sản khiến việc khai thác thường xuyên trở nên khó khăn, nhiều loại hình còn đòi hỏi doanh nghiệp phải có kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ và phương thức phát huy phù hợp, điều mà các doanh nghiệp du lịch Quảng Trị còn thiếu.
 |
| Bài Chòi sẽ tạo sức hút đáng kể với du khách nếu có cách thức khai thác giá trị hiệu quả – Ảnh: M.N |
Theo Tiến sĩ Trần Tự Lực, Trưởng khoa Kinh tế-Du lịch, Trường Đại học Quảng Bình, nguyên nhân chính khiến du lịch Quảng Trị chưa phát huy được “kho vàng” di sản văn hóa trong thời gian qua là do lợi thế nổi bật của tài nguyên du lịch tự nhiên và tư duy phát triển du lịch vẫn còn quá tập trung vào việc khai thác những nguồn lực sẵn có. Các địa phương ưu tiên đầu tư vào tiềm năng thiên nhiên vì dễ xây dựng thương hiệu và quảng bá hơn. Trong khi đó, du lịch văn hóa-lịch sử đòi hỏi quá trình nghiên cứu sâu rộng, khả năng kể chuyện hấp dẫn, đầu tư chiều sâu và sự sáng tạo trong cách tiếp cận du khách.
Hơn nữa, chúng ta còn thiếu một chiến lược dài hạn và đồng bộ cho sự phát triển du lịch văn hóa. Ngành du lịch chưa có quy hoạch rõ ràng hay kế hoạch bài bản để bảo tồn, phục dựng, kết nối di sản, xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, và ứng dụng công nghệ để truyền tải câu chuyện văn hóa. Điều này dẫn đến tình trạng các di tích, lễ hội, và giá trị văn hóa chỉ tồn tại một cách phân tán, rời rạc, khó tạo nên sức hút mạnh mẽ đối với du khách.
Bên cạnh đó, các hạn chế về đầu tư kinh phí và cơ sở hạ tầng cũng là một rào cản; việc khai thác di sản văn hóa chưa được chuyên nghiệp hóa. Các sản phẩm du lịch văn hóa hiện nay còn sơ sài, chủ yếu dừng lại ở việc tham quan, nghe thuyết minh, chụp ảnh mà thiếu đi những trải nghiệm tương tác sống động. Nguồn nhân lực am hiểu sâu sắc về văn hóa-lịch sử còn thiếu, trình độ hướng dẫn viên chưa đồng đều; và thiếu các sản phẩm du lịch sáng tạo. Cùng với đó, công tác xây dựng thương hiệu và quảng bá du lịch văn hóa chưa được thực hiện đúng tầm, và sự liên kết giữa các điểm đến, địa phương trong khu vực để khai thác, phát triển di sản văn hóa vẫn còn yếu kém.
Mai Nhân
Bài 2: Đường lớn rộng mở, không lỡ vận hội
