Nền ẩm thực truyền thống Quảng Trị nổi tiếng với sự phong phú và đa dạng, gắn liền với các làng nghề đặc trưng, mỗi vùng quê mang một bản sắc độc đáo. Các đặc sản như mứt gừng Mỹ Chánh, bánh chưng/tét Đại An Khê, bánh giầy Đạo Đầu, bánh hộc Mai Xá và bánh ít lá gai Đại Hào không chỉ định hình thương hiệu mà còn trở thành nét văn hóa không thể thiếu trong dịp Tết cổ truyền. Nhiều món đặc sản này được sản xuất bởi các cơ sở và hộ gia đình truyền thống, không chỉ tạo ra doanh thu hàng tỷ đồng mà còn vươn xa, phục vụ thị trường trong nước và quốc tế. Quy trình chế biến đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ và kinh nghiệm gia truyền, thể hiện sự gìn giữ và phát triển nghề truyền thống, đồng thời lưu giữ trọn vẹn hương vị quê nhà và giá trị văn hóa trong mỗi sản phẩm.
QTO – Nền ẩm thực Quảng Trị từ lâu đã nổi tiếng với sự phong phú và đa dạng, gắn liền mật thiết với những làng nghề truyền thống danh tiếng, mỗi vùng quê lại mang một bản sắc độc đáo riêng biệt. Từ mứt gừng Mỹ Chánh nồng cay, bánh chưng và bánh tét Đại An Khê đậm đà, bánh giầy Đạo Đầu dẻo thơm, bánh hộc Mai Xá mộc mạc cho đến bánh ít lá gai Đại Hào ngọt bùi… tất cả đều là những sản phẩm đặc trưng đã định hình thương hiệu, làm say lòng bao thực khách. Đặc biệt, khi không khí Tết cổ truyền ùa về, không chỉ các cơ sở chuyên sản xuất, kinh doanh mà đông đảo người dân cũng hăng say chế biến những món mứt, bánh, kẹo đặc sản của quê hương, không chỉ để dâng cúng tổ tiên, làm quà biếu, tiếp đãi khách quý mà còn là cách để họ chung tay gìn giữ, phát triển nghề truyền thống, quảng bá nét tinh túy của đất Quảng Trị và lưu giữ trọn vẹn hương vị quê nhà trong những ngày xuân thiêng liêng.
Nồng ấm vị cay mứt gừng Mỹ Chánh
Trong không khí hân hoan chuẩn bị Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, mỗi bước chân về thôn Mỹ Chánh, xã Nam Hải Lăng đều được chào đón bởi làn hương nồng ấm, cay nhẹ đặc trưng của món mứt gừng truyền thống lan tỏa khắp ngõ xóm. Nghề làm mứt gừng đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống và kinh tế của nhiều thế hệ gia đình nơi đây. Với khoảng 12 cơ sở miệt mài sản xuất, thôn Mỹ Chánh dự kiến sẽ cung ứng ra thị trường trên 100 tấn mứt gừng thành phẩm, đạt doanh thu ấn tượng hơn 6 tỉ đồng trong năm nay.
Sức hấp dẫn của mứt gừng Mỹ Chánh nằm ở quy trình chế biến thủ công tinh xảo, giữ trọn vẹn vị cay nồng đặc trưng và hương thơm tự nhiên, khác biệt hoàn toàn so với sản phẩm công nghiệp. Từng là một nghề phụ mang tính thời vụ, chỉ diễn ra vỏn vẹn 20-25 ngày đầu tháng Chạp, nhưng những năm gần đây, trước nhu cầu thị trường ngày càng tăng, một số cơ sở đã mạnh dạn mở rộng sản xuất quanh năm, không chỉ phục vụ thị trường nội địa mà còn vươn xa, xuất khẩu sang các thị trường khó tính tại châu Âu.
Dù có các cơ sở chuyên nghiệp, nhưng khi Tết đến cận kề, nhiều gia đình vẫn dành thời gian tỉ mẩn chọn lựa nguyên liệu, tự tay làm những mẻ mứt gừng thơm ngon để dâng cúng tổ tiên, làm quà biếu người thân và góp thêm sắc vị vào phiên chợ Tết. Đó là cách họ bày tỏ lòng thành, đồng thời gìn giữ và trao truyền ngọn lửa nghề truyền thống quý báu của quê hương.
 |
| Không khí khẩn trương tại cơ sở sản xuất bánh chưng, bánh tét mặt trăng của gia đình ông Đào Bá Vây, thôn Đại An Khê, xã Hải Lăng – Ảnh: N.B |
Đậm đà hương vị bánh chưng, bánh tét Đại An Khê
Thôn Đại An Khê, xã Hải Lăng tự hào với nghề truyền thống làm bánh chưng và bánh tét mặt trăng, quy tụ hơn 20 hộ gia đình sản xuất và kinh doanh. Dù hoạt động xuyên suốt năm, nhưng không khí nhộn nhịp nhất vẫn là vào mỗi dịp Tết đến. Ông Phạm Rừng Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Hải Lăng, chia sẻ: “Đặc biệt trong mùa Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, các hộ sản xuất bánh chưng, bánh tét tại Đại An Khê đã sử dụng gần 200 tấn nếp, dự kiến cung ứng ra thị trường khoảng 330.000 chiếc bánh, với doanh thu ước đạt trên 10 tỉ đồng. Các sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu trong thôn, trong xã mà còn vươn xa đến các tỉnh, thành phố trên khắp cả nước và đặc biệt là thị trường Hàn Quốc.”
Với hầu hết các gia đình tại Đại An Khê đều tinh thông bí quyết làm bánh chưng, bánh tét mặt trăng, nghề truyền thống của thôn ngày càng được củng cố và phát triển. Bánh tét mặt trăng nổi bật với sự đa dạng về màu sắc tự nhiên: màu xanh từ nước ép lá rau ngót, màu cam/đỏ tươi tắn từ nước gấc, và màu tím quyến rũ từ nếp than. Nhân bánh được chế biến cầu kỳ từ thịt lợn ba chỉ, đậu xanh tuyển chọn, ướp đậm đà gia vị. Tất cả được gói ghém cẩn thận trong lớp lá chuối tươi xanh, rồi luộc hoặc hấp liên tục trên bếp củi và bếp điện khoảng 6-7 giờ đồng hồ.
Hình dáng vuông vức của bánh chưng truyền thống hòa cùng vẻ độc đáo của bánh tét hình bán nguyệt – khi hai lát bánh bán nguyệt được ghép lại tạo thành một hình tròn hoàn hảo, tượng trưng cho “mặt trăng” trọn vẹn. Chính sự hòa quyện tinh tế giữa màu sắc, hương vị và ý nghĩa văn hóa đã làm nên danh tiếng cho bánh chưng, bánh tét mặt trăng Đại An Khê, khiến mỗi thực khách đều say đắm, đặc biệt là trong những ngày Tết đoàn viên.
Dẻo thơm vị truyền thống bánh giầy Đạo Đầu
Làng Đạo Đầu, thuộc thôn Đạo Trung, xã Triệu Cơ, từ bao đời nay đã nổi tiếng với nghề làm bánh giầy truyền thống. Trong tín ngưỡng dân gian, bánh chưng tượng trưng cho Đất, còn bánh giầy đại diện cho Trời, mang theo ước nguyện về sự ấm no, bình an và sự giao hòa thiêng liêng giữa con người với vũ trụ. Để làm ra một chiếc bánh giầy đúng chuẩn truyền thống đòi hỏi một quy trình hết sức công phu và tỉ mỉ.
Ông Nguyễn Hữu Cừ, một nghệ nhân làm bánh giầy lâu năm tại làng Đạo Đầu, thôn Đạo Trung, xã Triệu Cơ, tiết lộ bí quyết: “Nếp phải được sàng lọc cẩn thận, sau đó ngâm trong nước giếng đã lọc sạch khoảng 6-7 giờ. Tiếp theo, nếp được vớt ra để ráo, đem đồ chín thành xôi. Ngay khi xôi còn nóng hổi, chúng tôi đổ vào cối đá và dùng chày gỗ giã liên tục cho đến khi nhuyễn mịn. Đây là khâu quan trọng đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng: một người giã chày lên, người còn lại phải nhanh tay nhúng hai bàn tay vào nước sôi ở nhiệt độ thích hợp, rồi vuốt nhanh phần xôi dính trên chày. Kỹ thuật nhúng tay vào nước sôi này không chỉ giúp việc vuốt xôi dễ dàng mà còn đảm bảo bột bánh không bị nhão. Cứ thế, chỉ sau khoảng 30 phút, một mẻ xôi sẽ biến thành khối bột dẻo mịn hoàn hảo.”
Nhân bánh giầy có thể biến tấu đa dạng với đậu xanh, tôm, hay thịt tùy theo yêu cầu của thực khách. Đặc biệt, trong quá trình vo tròn bánh, người dân nơi đây thường sử dụng dầu lạc thay vì dầu ăn thông thường để tạo độ bóng và hương thơm đặc trưng. Nhờ sự kỳ công trong từng khâu chuẩn bị cùng với kinh nghiệm gia truyền được lưu giữ qua nhiều thế hệ, bánh giầy làng Đạo Đầu luôn giữ được độ dẻo dai, hương vị tinh tế và màu sắc tự nhiên, tạo nên một nét riêng biệt khó lẫn với các sản phẩm trên thị trường.
 |
| Sản phẩm của cơ sở sản xuất bánh ít lá gai Sáu Nhàn, thôn Đại Hào, xã Triệu Bình ngày càng chiếm được cảm tình của thực khách – Ảnh: Cơ sở cung cấp |
Hương vị mộc mạc bánh hộc Mai Xá
Nghề làm bánh hộc tại thôn Mai Xá, xã Cửa Việt, tuy mang đậm tính thời vụ và chỉ thực sự khởi sắc vào mỗi độ Tết đến, xuân về, nhưng lại chứa đựng bao tinh hoa ẩm thực. Để tạo nên những chiếc bánh hộc đậm đà hương vị, người dân nơi đây kỳ công rang lúa nếp cùng cát nóng cho đến khi hạt nếp nở bung đều, sau đó sàng lọc kỹ lưỡng để loại bỏ cát và vỏ trấu. Tiếp đến, hỗn hợp nước đường và gừng tươi được đun nhỏ lửa cho đến khi đạt độ sánh dẻo hoàn hảo, rồi có thể cho hạt lạc rang đã bóc vỏ vào hoặc để riêng, thêm vào khi nén bánh tùy theo sở thích.
Khi các nguyên liệu đã sẵn sàng, người thợ sẽ khéo léo đổ hỗn hợp nếp bung, lạc rang, nước đường gừng vào những chiếc khuôn gỗ hình hộp chữ nhật. Bằng dụng cụ chuyên dụng, họ nén và ép chặt để tạo độ kết dính lý tưởng cho bánh. Sau khi lấy ra khỏi khuôn, bánh được phủ một lớp bột nếp mỏng bên ngoài, rồi đặt ở nơi thoáng mát cho khô ráo tự nhiên trong vài giờ là có thể thưởng thức. Trong những ngày xuân ấm áp, còn gì thi vị hơn khi được nhâm nhi miếng bánh hộc Mai Xá giòn thơm cùng tách trà nóng, sẻ chia câu chuyện bên gia đình và bè bạn.
Hương vị ngọt bùi bánh ít lá gai Đại Hào
Thôn Đại Hào, xã Triệu Bình từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của những ai yêu mến món bánh ít lá gai trứ danh. Hiện nay, có khoảng 10 hộ gia đình trong thôn chuyên tâm sản xuất loại bánh này quanh năm, giữ lửa cho nghề truyền thống. Đặc biệt, trong những ngày cận Tết cổ truyền, không khí tại cơ sở sản xuất bánh ít lá gai Sáu Nhàn của bà Lê Thị Sáu (55 tuổi) càng trở nên tấp nập, hối hả hơn bao giờ hết.
Bà Lê Thị Sáu tâm sự: “Để tạo nên những chiếc bánh ít lá gai thơm ngon nức tiếng, điều cốt yếu là khâu chuẩn bị nguyên liệu phải hết sức kỹ lưỡng, cùng với kinh nghiệm đúc kết qua nhiều năm và cái tâm trọn vẹn với nghề truyền thống. Sau khi chọn lọc nguyên liệu, chúng tôi trộn đều bột nếp, đường và lá gai đã giã nhuyễn, rồi tiếp tục đưa vào cối đá giã đến khi hỗn hợp đạt độ dẻo mịn hoàn hảo. Nhân bánh ít cũng đa dạng, có thể là đậu xanh, dừa non, hoặc hỗn hợp đậu lạc, mè giã nhuyễn trộn đường, tùy theo khẩu vị và yêu cầu của khách hàng. Sau khi nặn vỏ bánh, nhân được khéo léo đặt vào giữa, vo tròn rồi gói gọn gàng trong những chiếc lá chuối tươi. Bánh được hấp cách thủy từ 45-60 phút sẽ chín đều, tỏa ra hương vị đặc biệt khó quên. Năm nào cũng vậy, tôi đều dùng những chiếc bánh này để dâng cúng tổ tiên, làm quà biếu và đãi khách. Dù chỉ là món bánh quê giản dị, nhưng mỗi khi thấy mọi người thích thú thưởng thức, người làm bánh ít lá gai như tôi lại cảm thấy vô cùng hạnh phúc và tự hào về nghề truyền thống của cha ông.”
Trần Nhơn Bốn
