Cấm trưng bày thuốc lá: Lộ trình dài để doanh nghiệp và người dân thích nghi

Chính sách cấm trưng bày thuốc lá nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn trẻ vị thành niên tiếp cận sản phẩm này, nhưng đang đối mặt với nhiều quan ngại về khả năng thực thi, nguy cơ gia tăng buôn lậu và tác động lên các tiểu thương. Các bài học quốc tế từ Úc và Malaysia chỉ ra rằng việc siết chặt quy định mà thiếu lộ trình phù hợp có thể dẫn đến bùng nổ thị trường ngầm. Để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả, các chuyên gia đề xuất một lộ trình chuyển tiếp 18-24 tháng kèm cơ chế thí điểm, đồng thời phân định rõ phạm vi cấm chỉ tại điểm bán lẻ và cho phép niêm yết thông tin sản phẩm trung tính. Ngoài ra, việc này cần được triển khai đồng bộ với các biện pháp mạnh mẽ chống buôn lậu và cải cách hành chính, nhằm đạt mục tiêu y tế công cộng mà vẫn bảo vệ kinh tế cơ sở.

Bảo vệ sức khỏe cộng đồng là một ưu tiên chiến lược, tuy nhiên, chính sách cấm trưng bày thuốc lá cần một lộ trình thực thi từ 18-24 tháng để ngăn chặn nguy cơ buôn lậu và bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn.

Việc bảo vệ sức khỏe người dân và ngăn chặn trẻ vị thành niên (dưới 18 tuổi) tiếp cận các sản phẩm thuốc lá là một kim chỉ nam mang tầm quan trọng chiến lược, bất di bất dịch trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tuy nhiên, các bài học từ quốc tế cùng với bối cảnh kinh tế trong nước đã chỉ ra rằng, một quy định cấm dù có nghiêm ngặt đến đâu cũng khó lòng phát huy giá trị nếu thiếu đi những công cụ quản trị thực tế và một phương pháp tiếp cận khoa học, linh hoạt. 

Để đảm bảo đạo luật thực sự đi vào đời sống và phát huy hiệu quả, tại nghị trường, bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đã nhấn mạnh: “Một chính sách dù có mục tiêu tốt đẹp đến đâu nhưng nếu khâu tổ chức thực hiện không hiệu quả thì chính sách đó sẽ trở nên xa rời thực tế và không thể đi vào đời sống.”

Quan điểm này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các nhà lập pháp: một chính sách chỉ thực sự bền vững khi vừa hiện thực hóa mục tiêu y tế công cộng, vừa bảo vệ sự ổn định của nền kinh tế cơ sở, và tuyệt đối không tạo ra mảnh đất “màu mỡ” cho các đường dây buôn lậu. Nhằm bảo đảm tính khả thi tối đa, các chuyên gia cùng Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đã đề xuất một gói giải pháp căn cơ, trong đó đặc biệt nhấn mạnh lộ trình chuyển tiếp từ 18-24 tháng đi kèm cơ chế thí điểm trước khi luật hóa toàn diện.

Bài học quốc tế và tiềm ẩn nguy cơ bùng nổ thị trường ngầm

Trên bình diện quốc tế, thực trạng triển khai tại nhiều quốc gia đã đưa ra những hồi chuông cảnh báo gay gắt về những tác động ngoài dự kiến của lệnh cấm trưng bày tại điểm bán lẻ.

Trả lời phỏng vấn báo chí, ông Rohan Pike, cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang Australia (từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá của Lực lượng Biên phòng Australia), chỉ rõ rằng tại Australia, việc siết chặt quá mức các điều kiện bán hàng hợp pháp, kết hợp với rào cản nhận diện sản phẩm, đã dẫn tới sự đảo chiều tiêu cực trên thị trường. Việc làm cho sản phẩm hợp pháp trở nên khó tiếp cận và khuất khỏi tầm nhìn công chúng có thể vô hình trung khiến thuốc lá lậu trở nên hấp dẫn hơn đối với người tiêu dùng.

Lập luận này bắt nguồn từ hành vi tiêu dùng thực tế. Khi sản phẩm chính ngạch bị giấu kín, lằn ranh phân biệt giữa hàng thật và hàng lậu bị xóa nhòa. Động thái này tạo kẽ hở thuận lợi cho tội phạm buôn lậu – những đối tượng vốn đã quen với việc cất giấu hàng bất hợp pháp dưới gầm quầy. Hệ quả là hiện nay, hơn 80% người hút thuốc tại Australia đang tìm đến các sản phẩm phi pháp, biến việc thực thi lệnh cấm thành thách thức nan giải trong công tác quản lý.

Tại Đông Nam Á, bài học của Malaysia cũng chỉ ra ý nghĩa sống còn của một lộ trình thích ứng hợp lý. Khi quốc gia này triển khai Đạo luật Kiểm soát sản phẩm thuốc lá vì sức khỏe cộng đồng năm 2024 (Act 852), quy định đã lập tức tác động trực tiếp đến hơn 51.000 cửa hàng bán lẻ. Tiến sỹ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), cho biết Chính phủ nước này ban đầu dự kiến thời gian chuẩn bị chỉ 6 tháng. Tuy nhiên, trước áp lực mạnh mẽ từ các hiệp hội tiểu thương về chi phí cải tạo mặt bằng quá lớn, giới chức quản lý đã phải nới rộng lộ trình lên 12 tháng. Đáng lo ngại hơn, theo báo cáo của NielsenIQ, sau khi lệnh cấm trưng bày đi vào hiệu lực song hành cùng các đợt tăng thuế tiêu thụ đặc biệt, tỷ lệ thuốc lá lậu tại Malaysia đã bật tăng trở lại mức 56,7% vào tháng 1/2026, đánh dấu đợt tăng thị phần ngầm đầu tiên kể từ năm 2021.

Tại Việt Nam, buôn lậu thuốc lá vẫn luôn là một vấn nạn nhức nhối và phức tạp. Theo thống kê của Cục Hải quan, trong 8 tháng đầu năm 2026, toàn ngành đã bắt giữ và xử lý hơn 132.650 bao thuốc lá nhập lậu và 9.343 kg lá thuốc lá. Nhận định về thực trạng đáng báo động này, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, phân tích nếu thị trường chính ngạch bị hạn chế khả năng nhận diện trong khi công tác chống buôn lậu chưa bao quát hết các ngõ ngách, thì nguy cơ thất thoát nguồn thu quốc gia và đe dọa nghiêm trọng sức khỏe người dân từ các loại thuốc lá trôi nổi kém chất lượng là hoàn toàn hiện hữu.

Để giải quyết bài toán phức tạp này, các báo cáo ngành chỉ ra rằng các quốc gia như Anh hay New Zealand đã thành công nhờ áp dụng cách tiếp cận linh hoạt, có trọng tâm. Đó là chỉ giới hạn lệnh cấm trưng bày tại các điểm bán lẻ đối diện công chúng, không áp đặt lên khâu phân phối bán buôn, đồng thời cho phép điểm bán niêm yết danh mục sản phẩm và giá cả bằng bảng khổ A3 chuẩn hóa, trung tính. Vương quốc Anh thậm chí đã dành cho các cửa hàng tạp hóa nhỏ thời gian chuẩn bị lên tới 3 năm sau khi áp dụng trước cho siêu thị lớn.

Đề xuất 5 khuyến nghị trọng yếu cho dự thảo Luật sửa đổi

Trên cơ sở từ các phân tích đa chiều, các chuyên gia kiến nghị cơ quan soạn thảo cần cân nhắc 5 khía cạnh then chốt khi hoàn thiện dự án luật này.

Thứ nhất, phân định rõ ràng phạm vi điều chỉnh bám sát mục tiêu ban đầu. Quy định cấm trưng bày chỉ nên tập trung hạn chế tại các điểm bán lẻ, nơi diễn ra sự tiếp xúc trực tiếp giữa sản phẩm với công chúng (đặc biệt là thanh thiếu niên). Các nhà làm luật cần loại bỏ hoàn toàn cơ sở bán buôn thuần túy ra khỏi phạm vi áp dụng, bởi đây chỉ là nơi lưu kho, kiểm đếm và vận hành đơn hàng giữa các doanh nghiệp. Cách tiếp cận khu biệt này giúp tối ưu hóa nguồn lực quản lý và tránh chi phí cải tạo kho bãi không cần thiết cho doanh nghiệp phân phối.

Thứ hai, đảm bảo quyền tiếp cận thông tin thiết yếu của người tiêu dùng. Việc che khuất sản phẩm không đồng nghĩa với xóa bỏ hoàn toàn tên nhãn hiệu và giá cả, điều này phải tuân thủ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Giá. Cơ quan quản lý nên cho phép điểm bán sử dụng bảng giá hoặc danh mục sản phẩm bằng văn bản với kích thước, màu sắc và phông chữ trung tính, tuyệt đối không chứa hình ảnh bắt mắt hay thông điệp quảng cáo. Chuẩn mực này vừa giúp người dùng nhận diện hàng chính ngạch một cách minh bạch, vừa là căn cứ thống nhất để lực lượng chức năng kiểm tra và chuẩn hóa quá trình giám sát. 

Thứ ba, xây dựng lộ trình chuyển tiếp linh hoạt từ 18 đến 24 tháng đi kèm cơ chế thí điểm. Thay vì hiệu lực ngay lập tức, khoảng thời gian này giúp cơ quan quản lý ban hành đầy đủ thông tư, cẩm nang hướng dẫn chi tiết và tập huấn chuyên sâu cho lực lượng kiểm tra cũng như tiểu thương. Việc thí điểm tại một số địa phương đại diện sẽ mang lại cơ sở dữ liệu thực tiễn quý giá để đánh giá chi phí tuân thủ, từ đó kịp thời điều chỉnh các điểm nghẽn trước khi mở rộng áp dụng toàn quốc.

Thứ tư, thiết lập sự cân bằng kiểm soát chiến lược giữa thị trường hợp pháp và bất hợp pháp. Việc siết chặt quầy bán lẻ bắt buộc phải được thực hiện đồng bộ với các biện pháp quyết liệt nhằm triệt phá nguồn cung thuốc lá lậu, hàng giả theo Chỉ thị 25/CT-TTg của Thủ tướng. Nguồn lực Nhà nước cần phát huy tối đa để đánh mạnh vào kho bãi, tuyến vận chuyển biên giới, triệt phá đường dây lớn và kiểm soát chặt chẽ hoạt động tiếp thị trái phép trên không gian mạng. Nếu không triệt tiêu tận gốc rễ chuỗi cung ứng ngầm, cấm đoán đơn thuần về mặt hình thức sẽ vô tình tiếp tay cho các đối tượng buôn lậu.

Cuối cùng, kiên định với nguyên tắc nhất quán thể chế và đẩy mạnh cải cách hành chính. Quyết định bãi bỏ các loại giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá theo Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP là một động thái mang tính đột phá, giúp giảm thiểu gánh nặng tuân thủ. Cần kiên định duy trì định hướng đúng đắn này, tránh phát sinh những rào cản hành chính biến tướng, nhằm tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, giúp hộ kinh doanh và doanh nghiệp an tâm tập trung làm ăn.

Theo bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, bảo vệ sức khỏe giống nòi trước hiểm họa thuốc lá là một kim chỉ nam chiến lược không thể nhân nhượng. Song, sức sống và giá trị nhân văn của một đạo luật hiện đại còn được đo lường bằng việc chính sách đó có thấu hiểu đời sống của hàng triệu người lao động và giải quyết thấu đáo những vấn đề phức tạp, bao gồm cả xung đột lợi ích tiềm ẩn. Khi phạm vi quản lý, quyền lợi thông tin minh bạch và lộ trình chuyển tiếp được thiết kế một cách khoa học và toàn diện, quy định mới có thể vượt qua trang giấy nghị trường để trở thành chuẩn mực tự giác, hiệu lực và bền vững trong đời sống.

​Theo Vietnam+