Lễ hội trỉa lúa Bru-Vân Kiều: Di sản văn hóa sống động cần bảo tồn

 

Đối với cộng đồng người Bru-Vân Kiều tại xã Trường Sơn, Lễ hội trỉa lúa giữ một vị trí đặc biệt, là nghi lễ tâm linh cốt lõi trong chu kỳ nông nghiệp hàng năm. Trước khi gieo những hạt giống đầu tiên xuống lòng đất mẹ, người dân thành kính tổ chức lễ hội nhằm nguyện cầu các vị thần linh – Thần Lúa, Thần Trời, Thần Nước, Thần Rừng, Thần Núi – che chở và ban phước lành, mong cho hạt nảy mầm khỏe mạnh, bông lúa nặng trĩu, mùa màng bội thu, mang lại cuộc sống no đủ, an lạc và hạnh phúc cho toàn thể buôn làng.

 

Hàng năm, Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều được xã Trường Sơn duy trì tổ chức vào tháng 7 âm lịch, với hai cấu phần chính là phần lễ và phần hội. Sau khi các nghi thức thiêng liêng kết thúc, dân bản sum vầy bên những mâm cỗ truyền thống, cùng thưởng thức ẩm thực và hàn huyên thân mật. Tiếp nối là phần hội rộn ràng với nhiều trò chơi dân gian đặc sắc, được cộng đồng gìn giữ và lưu truyền qua bao thế hệ, tiêu biểu như: Xà hùa, chi cà dạ, bóng má, cháy xà rì…

 

Nhằm kiên định sứ mệnh gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số (ĐBDTTS) trên địa bàn tỉnh, đặc biệt là Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều, trong những năm gần đây, Sở Văn hóa và Thể thao đã chủ động triển khai hiệu quả Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch”. Dự án này là một hợp phần quan trọng thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng ĐBDTTS và miền núi giai đoạn 2021-2030, với hàng loạt hoạt động thiết thực như: tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về nghiệp vụ tuyên truyền, quảng bá rộng rãi giá trị văn hóa đặc sắc của các DTTS; chủ trì hội thảo khoa học chuyên đề “Thực trạng, đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào các DTTS tỉnh Quảng Bình gắn với phát triển du lịch”; cùng với đó là mở các lớp tập huấn kỹ năng nhằm xây dựng và phát triển các câu lạc bộ (CLB) văn hóa dân gian tại xã Trường Sơn.

Đáng chú ý, năm 2022 đánh dấu sự ra đời của Câu lạc bộ Văn hóa Dân gian Dân tộc Bru-Vân Kiều tại xã Trường Sơn. Hiện tại, CLB quy tụ 35 thành viên là những già làng, trưởng bản, cá nhân có uy tín trong cộng đồng, cùng các hạt nhân văn nghệ xuất sắc của địa phương. Với sự đóng góp nhiệt huyết của các thành viên, CLB đã tích cực tổ chức luyện tập, truyền dạy các nghi lễ dân gian, đặc biệt là Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều; đồng thời xây dựng nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật đặc sắc, tham gia các hội thi, hội diễn cấp Trung ương, tỉnh và huyện, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa bản địa.

 

Vào đầu năm 2024, Câu lạc bộ Văn hóa Dân gian Dân tộc Bru-Vân Kiều xã Trường Sơn đã vinh dự góp mặt tại ngày hội “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, diễn ra tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam (Sơn Tây, Hà Nội); cũng như tham gia Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc tỉnh Quảng Bình lần thứ II. Tại các sự kiện này, đồng bào Bru-Vân Kiều xã Trường Sơn đã tái hiện chân thực Lễ hội trỉa lúa, thu hút đông đảo du khách và công chúng tham quan. Những màn trình diễn ấn tượng này không chỉ giới thiệu mà còn giúp người dân và du khách thấu hiểu sâu sắc hơn về những giá trị, nét đẹp văn hóa độc đáo của cộng đồng Bru-Vân Kiều.

 

Tiếp nối chuỗi hoạt động và nhiệm vụ của Dự án 6, trong hai khoảng thời gian từ ngày 25/6 đến 4/7 và từ ngày 1 đến 9/8/2024, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh đã tổ chức thành công các lớp tập huấn chuyên đề. Mục tiêu của các lớp học này là xây dựng mô hình di sản kết nối, tích hợp hài hòa với các hành trình du lịch di sản, nhằm phát triển bền vững cộng đồng các DTTS sở hữu những di sản tương đồng với Lễ hội trỉa lúa, trên địa bàn các xã Kim Thủy (Lệ Thủy) và Trọng Hóa (Minh Hóa).

 

Đối tượng tham gia các lớp tập huấn bao gồm các nghệ nhân, già làng, trưởng bản, những cá nhân có uy tín trong cộng đồng và đông đảo đồng bào Bru-Vân Kiều. Tại đây, các học viên đã được trang bị thêm nhiều kiến thức chuyên sâu về Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều xã Trường Sơn; đồng thời rèn luyện kỹ năng thiết yếu trong việc xây dựng các mô hình di sản kết nối, tích hợp với các tuyến du lịch di sản để phát triển cộng đồng các DTTS có di sản tương đồng. Bên cạnh đó, các học viên còn được các trưởng bản và những người có uy tín tại xã Trường Sơn, như ông Hồ Đài, ông Hồ Văn Nguyên, ông Hồ Văn Kiu, ông Hồ Xuân Thuần, bà Hồ Thị Con… trực tiếp truyền dạy và hướng dẫn thực hành các kỹ năng trình diễn nghi thức cốt lõi của lễ hội.

 

Song song với đó, xã Trường Sơn cũng đã chủ động thành lập và duy trì hiệu quả hoạt động của các đội văn nghệ truyền thống dân tộc Bru-Vân Kiều. Đây là kênh quan trọng để trao truyền, kế thừa và phát huy những nét văn hóa đặc sắc của địa phương; đồng thời truyền dạy các nghi thức lễ hội và hướng dẫn thế hệ trẻ, con em người Bru-Vân Kiều sử dụng thành thạo các loại nhạc cụ truyền thống đặc trưng trong lễ hội. Với nguồn kinh phí từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng ĐBDTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025, trong năm 2023, các đội văn nghệ truyền thống dân tộc Bru-Vân Kiều tại bản Đá Chát và bản Khe Cát đã nhận được hỗ trợ gần 100 triệu đồng để đầu tư trang phục, đạo cụ và nhạc cụ, phục vụ đắc lực cho các hoạt động biểu diễn. Trong thời gian tới, dự kiến các đội văn nghệ truyền thống tại các bản Bến Đường, Thượng Sơn, Trung Sơn và Cây Sú cũng sẽ tiếp tục được hỗ trợ trên 150 triệu đồng nhằm bổ sung trang phục, đạo cụ và nhạc cụ, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động.

 

Ông Hoàng Trọng Đức, Chủ tịch UBND xã Trường Sơn, chia sẻ: “Cùng với sự quan tâm sâu sát từ các cấp, ngành, trong thời gian qua, cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương đã đặc biệt chú trọng đến công tác bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa truyền thống trên địa bàn xã. Nổi bật trong số đó chính là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều. Việc lễ hội được duy trì và tổ chức thường niên không chỉ là cầu nối để quảng bá sâu rộng các giá trị văn hóa độc đáo mà còn là nền tảng vững chắc cho việc hình thành các sản phẩm và điểm đến du lịch đặc sắc, thu hút du khách, từ đó góp phần gia tăng nguồn thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân địa phương. Để tiếp tục gìn giữ và phát huy tối đa giá trị của lễ hội, xã Trường Sơn sẽ đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức và trách nhiệm của cộng đồng về vai trò, tầm quan trọng của di sản, từ đó cùng nhau chung tay bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa quý báu này.”

 

Di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều tại xã Trường Sơn không chỉ là một phần cấu thành quan trọng, kiến tạo nên bản sắc riêng mà còn góp phần minh chứng cho sự đa dạng phong phú của các di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh Quảng Bình. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội này có ý nghĩa to lớn trong việc gìn giữ nét văn hóa độc đáo mà các thế hệ cha ông đã dày công vun đắp, làm giàu thêm đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.