Quản lý rác thải: Bí quyết kiến tạo phát triển xanh bền vững

Quảng Trị đang đối mặt với thách thức lớn từ hơn 1.000 tấn rác thải sinh hoạt phát sinh mỗi ngày và tình trạng quá tải nghiêm trọng của các bãi chôn lấp, vốn chiếm 92% phương pháp xử lý hiện hành cùng tỷ lệ phân loại tại nguồn thấp. Để giải quyết vấn đề này, tỉnh đã xác định quản lý chất thải rắn (CTR) là trọng tâm chiến lược giai đoạn 2026-2030, hướng tới phát triển kinh tế xanh bền vững. Giải pháp chính bao gồm đồng bộ hóa quy trình "phân loại – thu gom – xử lý", ưu tiên ứng dụng công nghệ tiên tiến như đốt rác phát điện thay thế phương pháp chôn lấp truyền thống và triển khai các mô hình thí điểm phân loại tại nguồn. Tỉnh cũng sẽ hoàn thiện khung thể chế, tái cấu trúc hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý theo mô hình liên vùng và đẩy mạnh xã hội hóa để thu hút đầu tư, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng.

QTO – Trước áp lực gia tăng không ngừng của rác thải sinh hoạt và tình trạng quá tải của nhiều bãi rác, tỉnh Quảng Trị đã kiên định xác lập quản lý chất thải rắn (CTR) là trọng tâm chiến lược giai đoạn 2026-2030. Với tầm nhìn đột phá, tỉnh đang thúc đẩy đồng bộ hóa quy trình “phân loại – thu gom – xử lý” và ưu tiên ứng dụng công nghệ tiên tiến thay thế phương pháp chôn lấp truyền thống, nhằm gỡ bỏ nút thắt môi trường, kiến tạo nền tảng vững chắc cho lộ trình phát triển kinh tế xanh và bền vững.

Thách thức chồng chất trong công tác thu gom và xử lý chất thải

Tính đến năm 2025, tổng hợp số liệu cho thấy mỗi ngày, địa bàn tỉnh Quảng Trị phát sinh xấp xỉ 1.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH), ước tính hơn 330.000 tấn mỗi năm. Khối lượng khổng lồ này đang tạo áp lực lớn lên hạ tầng xử lý và năng lực quản lý môi trường hiện có. Mặc dù mạng lưới thu gom đã vươn tới 100% xã, phường, đặc khu, thể hiện nỗ lực đáng ghi nhận từ các cấp, ngành và chính quyền địa phương.

Tuy nhiên, trước quy mô phát sinh chất thải ngày càng lớn và dự báo tiếp tục tăng tốc trong tương lai, mô hình quản lý và xử lý CTRSH hiện hành đã phơi bày những hạn chế cố hữu, không còn đáp ứng được đòi hỏi cấp thiết của mục tiêu phát triển bền vững mà tỉnh đã đề ra trong giai đoạn mới.

Phân loại chất thải tại nguồn trên địa bàn tỉnh còn đối mặt với nhiều rào cản – Ảnh: L.Chi

Ông Nguyễn Từ Đức, Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nhận định rằng công tác quản lý chất thải rắn trên địa bàn tỉnh đang đối mặt với vô vàn thách thức. Đặc biệt, tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, việc thu gom còn hạn chế do địa hình hiểm trở, quãng đường vận chuyển dài, cùng với việc sử dụng chủ yếu các phương tiện thủ công, chưa thể đáp ứng hiệu quả nhu cầu thực tiễn. Hơn nữa, phương pháp xử lý CTRSH hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào chôn lấp, chiếm tới 92% tổng lượng rác được xử lý, trong khi phương pháp đốt không thu hồi năng lượng chỉ chiếm khoảng 8%.

Trong bối cảnh quỹ đất dành cho xử lý chất thải ngày càng eo hẹp, nhiều bãi chôn lấp đã đạt hoặc vượt quá công suất thiết kế, với thời gian sử dụng còn lại không đáng kể. Đáng báo động hơn, toàn tỉnh hiện có 7/16 bãi rác đang vận hành trong tình trạng quá tải nghiêm trọng, và 11 bãi chôn lấp đã đầy, ngừng hoạt động nhưng chưa được tiến hành đóng cửa theo quy định. Thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường trầm trọng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cảnh quan sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

Bên cạnh đó, tỉ lệ chất thải được phân loại tại nguồn hiện chỉ đạt khoảng 30%, một con số còn xa mới đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt của Luật Bảo vệ môi trường. Điều này kéo theo hệ quả là phần lớn lượng chất thải phát sinh vẫn ở dạng hỗn hợp, làm tăng đáng kể khối lượng phải chôn lấp, đồng thời làm giảm hiệu quả tái chế, tái sử dụng và tiếp tục gây áp lực khổng lồ lên các cơ sở xử lý hiện có.

Kiến tạo quy trình “phân loại – thu gom – xử lý” đồng bộ và hiệu quả

Ông Trương Công Định, Giám đốc Công ty CP Môi trường và Phát triển đô thị Quảng Bình, khẳng định rằng để cụ thể hóa mục tiêu quản lý chất thải bền vững, công ty đã xây dựng một lộ trình triển khai chi tiết, đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật và phù hợp với điều kiện thực tế. Giai đoạn 2025-2026, công ty sẽ phối hợp với chính quyền địa phương để triển khai 2-3 mô hình thí điểm tại các phường trung tâm có mật độ dân cư cao, đồng thời ứng dụng công nghệ số để theo dõi chính xác khối lượng từng loại chất thải.

Từ năm 2026-2028, mô hình sẽ được nhân rộng theo phương thức “cuốn chiếu”, ưu tiên triển khai tại các khu vực đủ điều kiện. Công ty cũng sẽ đề xuất chính sách giá dịch vụ dựa trên khối lượng chất thải đã được phân loại tại nguồn, đúng theo tinh thần của Luật Bảo vệ môi trường 2020. Từ năm 2028 trở đi, công ty định hướng kết nối các cơ sở tái chế và đơn vị thu mua, nhằm hình thành một chuỗi tái chế tuần hoàn khép kín; đầu tư nâng cấp công nghệ xử lý tiên tiến, giảm thiểu sự phụ thuộc vào phương pháp chôn lấp; đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu số để tối ưu hóa quy trình thu gom, dự kiến giảm 15-20% chi phí vận hành.

Sáng kiến “Đổi rác thải nhựa lấy quà tặng” của Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Đồng Thuận – Ảnh: PV

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I đã định hình quan điểm phát triển của Quảng Trị giai đoạn 2025-2030 theo hướng kiến tạo kinh tế-xã hội xanh, bền vững, toàn diện và hội nhập, dựa trên 4 trụ cột chiến lược: Năng lượng, logistics, du lịch và nông nghiệp xanh. Với định hướng đó, công tác quản lý môi trường nói chung và quản lý CTRSH nói riêng không chỉ là một đòi hỏi cấp bách trong ngắn hạn mà còn là nhiệm vụ trọng tâm, mang tính chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự triển khai đồng bộ các giải pháp.

Theo đó, tỉnh sẽ tập trung hoàn thiện khung thể chế, chính sách và nâng cao chất lượng công tác quy hoạch về quản lý CTRSH. Việc rà soát, điều chỉnh các quy hoạch chuyên ngành, ban hành các quy định quản lý, định mức kinh tế – kỹ thuật và giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải cần được triển khai một cách đồng bộ, tạo nền tảng pháp lý vững chắc và thống nhất cho toàn bộ quá trình thực hiện.

Chuyển đổi sang các công nghệ xử lý CTRSH tiên tiến, thân thiện với môi trường, ưu tiên tái chế và xử lý chất thải kết hợp thu hồi năng lượng, thay thế phương pháp chôn lấp truyền thống. Tỉnh ủy và UBND tỉnh đã quyết liệt chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khẩn trương triển khai các bước cần thiết nhằm thu hút đầu tư vào dự án xử lý CTRSH bằng công nghệ đốt rác phát điện. Đây được xem là hướng đi chiến lược, mở đường cho việc chuyển đổi phương thức xử lý theo hướng hiện đại, giảm dần sự phụ thuộc vào chôn lấp và đáp ứng hiệu quả các yêu cầu về bảo vệ môi trường bền vững trong giai đoạn sắp tới.

Tái cấu trúc và tối ưu hóa hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH theo mô hình liên vùng, liên xã, tương thích với cấu trúc chính quyền địa phương hai cấp, nhằm duy trì ổn định, nâng cao hiệu quả và tính bền vững của dịch vụ công ích môi trường. Triển khai phân loại CTRSH tại nguồn theo một lộ trình khả thi, có tính đến điều kiện hạ tầng và năng lực xử lý hiện có; kết hợp hài hòa giữa công tác tuyên truyền, hướng dẫn, đầu tư trang thiết bị hiện đại và xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, nhằm tạo sự đồng thuận và khuyến khích sự tham gia bền vững từ cộng đồng.

Cùng với đó, các cấp ngành và địa phương cần tiếp tục đẩy mạnh xã hội hóa lĩnh vực môi trường, khuyến khích tối đa sự tham gia của khối doanh nghiệp vào chuỗi hoạt động thu gom và xử lý CTRSH. Đồng thời, phát huy mạnh mẽ vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội trong công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và giám sát cộng đồng, từng bước hình thành nếp sống văn minh, thân thiện với môi trường trong toàn xã hội.

Lan Chi