Giáo sư, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Anh Trí, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, là tấm gương cống hiến không ngừng nghỉ cho khoa học và cộng đồng. Tuổi thơ gian khó tại Quảng Bình và hành trình K8 thời chiến đã hun đúc trong ông ý chí kiên cường và lòng tự lập. Khi lãnh đạo Viện Huyết học, ông đã tiên phong khởi xướng các phong trào hiến máu quốc gia như Lễ hội Xuân Hồng và Hành trình Đỏ, góp phần quan trọng giải quyết tình trạng khan hiếm máu. Giáo sư Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh tầm quan trọng của lòng yêu nước, tuân thủ pháp luật, nỗ lực không ngừng, và đặc biệt với ngành y là học tập suốt đời cùng lòng nhân ái sâu sắc.
QTO – Hành trình cuộc đời vẹn nguyên cống hiến cho khoa học, cộng đồng, nơi những giá trị nhân văn được gieo mầm và lan tỏa. Giáo sư, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Anh Trí, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, là hiện thân của triết lý ấy. Nhân dịp đầu xuân mới, phóng viên (P.V) Báo và Đài Phát thanh, Truyền hình Quảng Trị đã có buổi trò chuyện sâu sắc cùng ông.
– P.V: Thưa Giáo sư, yếu tố truyền thống quê hương và gia đình đã định hình con người ông ra sao?
– GS Nguyễn Anh Trí: Khi được phong tặng học hàm Giáo sư, tôi vẫn nhớ câu hỏi của một nhà báo về việc liệu tôi có may mắn thụ hưởng một nền giáo dục thuận lợi. Tôi đã thẳng thắn chia sẻ: Tuổi thơ tôi gắn liền với một giai đoạn giáo dục đầy gián đoạn và thiếu thốn. Gián đoạn do chiến tranh, và thiếu thốn do hoàn cảnh nghèo khó của gia đình và quê hương, khiến điều kiện học tập không trọn vẹn.
Dẫu vậy, tôi vẫn may mắn lớn lên trong một “cái nôi” vô cùng đặc biệt. Lệ Thủy – mảnh đất thấm đẫm truyền thống nghĩa tình và tinh thần cách mạng – đã định hình nên một không gian văn hóa, lịch sử sâu sắc. Chính nơi đây đã hun đúc trong tôi lòng tự trọng, ý thức trách nhiệm và khát vọng sống sao cho xứng đáng với quê hương, để có thể cống hiến cho đất nước. Về truyền thống gia đình, chúng tôi trưởng thành trong gian khó.
Tuy nhiên, giữa muôn vàn khó khăn, cha tôi luôn ấp ủ một tâm nguyện cháy bỏng: phải cho các con được học hành đến nơi đến chốn. Ông thường răn dạy rằng, chỉ có tri thức mới là chìa khóa thay đổi vận mệnh và mang lại giá trị cho xã hội. Mẹ tôi, một mình gánh vác gia đình khi cha đi công tác, tảo tần sớm hôm nhưng luôn dành trọn mọi nguồn lực có thể cho việc học của con cái. Có lẽ, chính mạch nguồn tình cảm gia đình và quê hương ấy đã trở thành động lực bền bỉ nhất trên con đường tôi đã chọn.
 |
| GS.TS Nguyễn Anh Trí – Nguồn ảnh: NVCC |
– P.V: Thưa Giáo sư, tháng 8 năm 1966, trong bối cảnh kế hoạch sơ tán mật danh K8, ông là một trong số hàng vạn học sinh từ vùng tuyến lửa Vĩnh Linh, Quảng Bình đã phải rời xa gia đình, vượt hàng trăm cây số để ra Bắc học tập và mưu sinh. Hành trình đầy gian khó này thường được ví như một “vạn lý trường chinh”, một quá trình “thép từ ngàn độ lửa”. Với riêng ông, giai đoạn K8 đã tôi luyện và kiến tạo con người ông như thế nào?
– GS Nguyễn Anh Trí: Năm 1966, khi mới 8, 9 tuổi, tôi đã bắt đầu hành trình K8. Chuyến bộ hành kéo dài ba tháng từ Lệ Thủy đến Thọ Xuân, Thanh Hóa không chỉ tôi luyện cho tôi ý chí vượt khó kiên cường mà còn hun đúc tình đồng đội, sự sẻ chia giữa anh em. Ba năm xa nhà đã trang bị cho tôi bản lĩnh tự lập vững vàng, khả năng hòa nhập với cộng đồng, với văn hóa địa phương và những con người mang bản sắc khác biệt. Những trải nghiệm quý giá ấy đã trở thành hành trang vô giá cho chặng đường tiếp theo của cuộc đời tôi.
 |
| GS.TS Nguyễn Anh Trí trong khoảnh khắc chia tay bệnh nhân trước khi nghỉ hưu – Nguồn ảnh: NVCC |
– P.V: Khi đảm nhiệm vị trí Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, ông đã tiên phong khởi xướng các phong trào mang tầm quốc gia như Lễ hội Xuân Hồng hay Hành trình Đỏ. Theo Giáo sư, thách thức lớn nhất mà ông đối mặt trong giai đoạn khởi đầu là gì?
– GS Nguyễn Anh Trí: Năm 2003, khi tôi tiếp quản nhiệm vụ, thách thức trọng yếu nhất là tình trạng khan hiếm máu trầm trọng trên phạm vi toàn quốc. Nhu cầu dự kiến hàng năm lên đến hơn 700.000 đơn vị máu, trong khi lượng tiếp nhận thực tế chưa đạt tới 100.000 đơn vị. Tình trạng thiếu máu điều trị đã đẩy nhiều bệnh nhân vào ngưỡng nguy kịch. Đây vừa là áp lực cực lớn, vừa là động lực mạnh mẽ thôi thúc chúng tôi hành động quyết liệt.
Tình trạng khan hiếm máu đặc biệt nghiêm trọng vào hai thời điểm: Một là, ngay sau Tết Nguyên đán, do quan niệm phổ biến rằng hiến máu đầu năm có thể mang lại “vận rủi”. Để khắc phục, chúng tôi đã tổ chức Lễ hội Xuân Hồng nhằm vừa kịp thời bổ sung lượng máu cần thiết, vừa góp phần chuyển đổi nhận thức xã hội. Hai là, vào mùa hè, kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, đặc biệt là tháng 7, khi số lượng người hiến máu sụt giảm đáng kể.
Trước thực trạng này, chúng tôi đã phát động Hành trình Đỏ – một chiến dịch vận động hiến máu xuyên Việt, nhằm lan tỏa tinh thần nhân ái trên toàn quốc. Đến thời điểm hiện tại, cả hai chương trình vẫn được duy trì và không ngừng phát triển, khẳng định vị thế là những hoạt động có ý nghĩa sâu rộng, định hình phong trào hiến máu tình nguyện tại Việt Nam.
 |
| GS.TS Nguyễn Anh Trí (giữa) tích cực tham gia các hoạt động xã hội – Nguồn ảnh: NVCC |
– P.V: Bên cạnh vai trò nhà khoa học, ông còn là một nghệ sĩ đa tài với nhiều tập thơ đã xuất bản và hơn 230 ca khúc đã sáng tác. Trong một bài thơ của mình, ông đã viết: “Tựa vào Mẹ/Nhận được tình thương/Tựa vào Cha/Thêm lòng dũng cảm/Tựa vào câu ca/Nghe rõ hơn nốt nhạc cuộc đời…”. Xin hỏi Giáo sư, thơ ca và âm nhạc mang ý nghĩa như thế nào trong cuộc đời ông?
– GS Nguyễn Anh Trí: Tôi tin rằng thơ ca và âm nhạc, đối với bất kỳ ai, đều là suối nguồn sức mạnh tinh thần. Chúng hun đúc con người sống thiện lương, hướng tới cái đẹp và củng cố ý chí vượt qua mọi thử thách cuộc đời. Với tôi, điều này cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên, tôi tự cảm thấy may mắn hơn một chút khi có thể chắt lọc những suy tư, những rung cảm nội tâm thành những vần thơ, và từ những vần thơ ấy, lại có thể thăng hoa thành những nốt nhạc, những giai điệu bài ca. Chính khả năng này đã tiếp thêm cho tôi nguồn năng lượng dồi dào – không chỉ là sức mạnh để đương đầu với gian khó, mà trên hết, là niềm hân hoan và hạnh phúc tột cùng trong lao động, trong sáng tạo và trong từng khoảnh khắc được sống.
– P.V: Nhìn lại chặng đường dài đã gắn bó với khoa học và những quyết định đầy áp lực, theo Giáo sư, đâu là giá trị cốt lõi mà một người trí thức cần kiên định giữ gìn để không lạc lối trên con đường mình đã chọn?
– GS Nguyễn Anh Trí: Trước tiên, đó là lòng yêu nước nồng nàn, tình yêu sâu sắc đối với Tổ quốc. Khi mang trong mình tình yêu ấy, mỗi cá nhân sẽ tự khắc biết cách sống và cống hiến sao cho xứng đáng. Thứ hai là sự tuân thủ pháp luật một cách nghiêm túc. Trong suốt cuộc đời và quá trình làm việc, đặc biệt khi hoạt động trong nhiều lĩnh vực đa dạng, con người rất dễ đối mặt với những va chạm, cám dỗ hoặc nguy cơ lạc lối. Nếu luôn lấy pháp luật làm nguyên tắc chủ đạo, làm “ranh giới đỏ” cho mọi hành động, chúng ta sẽ giữ vững được lập trường và đi đúng hướng hơn.
Và một điều thiết yếu nữa, không thể thiếu, chính là sự nỗ lực không ngừng nghỉ. Cuộc sống vốn dĩ chứa đựng vô vàn khó khăn và thử thách. Nếu thiếu đi sự cố gắng, thiếu sự bền bỉ, con người rất dễ dàng bỏ cuộc giữa chừng. Đây là những giá trị tối quan trọng giúp người trí thức không đi chệch hướng trên con đường đã lựa chọn và vững bước đạt tới đích đến cuộc đời mình.
GS.TS Nguyễn Anh Trí, sinh năm 1957 tại xã Lệ Thủy, là một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực Huyết học-Truyền máu. Ông từng đảm nhiệm chức vụ Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, nơi ông có vai trò then chốt trong việc kiến tạo và phát triển hệ thống truyền máu an toàn cấp quốc gia. Giáo sư là người tiên phong khởi xướng nhiều phong trào hiến máu với sức lan tỏa mạnh mẽ như Lễ hội Xuân Hồng, Hành trình Đỏ. Ngoài sự nghiệp chuyên môn, ông còn là Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, đồng thời là tác giả của gần 230 ca khúc và nhiều tập thơ giá trị. Với những cống hiến vượt trội cho ngành Y tế và xã hội, ông đã được Đảng và Nhà nước trao tặng danh hiệu cao quý Thầy thuốc Nhân dân và Anh hùng Lao động.
– P.V: Xin Giáo sư cho biết, ông có lời nhắn nhủ nào gửi tới thế hệ trẻ hôm nay, đặc biệt là những bạn đang theo đuổi con đường khoa học và y học?
– GS Nguyễn Anh Trí: Đối với bất kỳ ai, ở bất kỳ lĩnh vực nghề nghiệp nào, sự nỗ lực và cống hiến hết mình là điều tiên quyết. Không có con đường thành công nào trải thảm hoa hồng; mọi giá trị đều phải được kiến tạo bằng sự bền bỉ và kỷ luật tự thân. Riêng với các bạn trẻ trong ngành Y, tôi mong muốn nhấn mạnh thêm hai điểm: Thứ nhất, y học là một hành trình học tập không ngừng nghỉ, kéo dài suốt đời. Thứ hai, và có lẽ là yếu tố tối quan trọng, nghề y đòi hỏi lòng nhân ái sâu sắc và đạo đức nghề nghiệp chuẩn mực. Khi đã dấn thân vào con đường này, người thầy thuốc cần phải liên tục tự rèn luyện, tự tu dưỡng bản thân. Sự tu dưỡng ấy trước hết khởi nguồn từ trái tim – từ lòng nhân ái, sự thấu cảm và trách nhiệm cao cả đối với người bệnh.
– P.V: Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư về buổi trò chuyện đầy ý nghĩa này!
Diệu Hương (thực hiện)
