Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, mang đến những thay đổi sâu rộng trong việc xác lập, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ tại Việt Nam. Luật đã tối ưu hóa thời gian và đơn giản hóa quy trình đăng ký quyền sở hữu công nghiệp, rút ngắn đáng kể thời gian thẩm định đơn và bổ sung cơ chế thẩm định nhanh. Đồng thời, Luật khuyến khích mạnh mẽ việc khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có khả năng sinh lời, cho phép sử dụng trong giao dịch đầu tư, góp vốn hoặc thế chấp. Phạm vi bảo hộ cũng được mở rộng đối với các sản phẩm phi vật lý (như giao diện đồ họa) và tín hiệu cáp được mã hóa, cùng với việc tăng cường các chế tài xử lý vi phạm trên môi trường số. Đặc biệt, Luật lần đầu tiên đưa ra khung pháp lý cho các vấn đề liên quan đến Trí tuệ nhân tạo (AI), cho phép khai thác dữ liệu để huấn luyện AI nhưng từ chối bảo hộ khi chủ thể tạo ra không phải là con người.
Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) sửa đổi, được Quốc hội thông qua vào cuối năm 2025 và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, đã mang đến những chuyển biến sâu rộng trong việc xác lập, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ tại Việt Nam.
 |
| Ảnh minh họa. (Nguồn: Gemini) |
Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV vào cuối năm 2025, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đã được biểu quyết thông qua. Kể từ ngày 1/4/2026, các quy định mới của Luật SHTT chính thức đi vào cuộc sống, điều chỉnh nhiều khía cạnh quan trọng về quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và các cơ chế bảo hộ liên quan.
Tối ưu hóa thời gian, đơn giản hóa quy trình đăng ký sáng chế
Một trong những điểm đột phá của Luật SHTT sửa đổi là việc cắt giảm đáng kể thời gian xử lý hồ sơ sở hữu công nghiệp và đơn giản hóa triệt để các thủ tục xác lập, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Các mốc thời gian tại mỗi công đoạn đều được tinh gọn một cách rõ rệt.
Cụ thể, thời gian thẩm định nội dung đơn sáng chế được rút ngắn từ 18 xuống còn 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 xuống 5 tháng; và đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 xuống 5 tháng. Thời gian công bố đơn cũng giảm từ 2 xuống 1 tháng. Đặc biệt, Luật bổ sung cơ chế thẩm định nhanh cho đơn sáng chế và nhãn hiệu, cho phép rút ngắn thời gian thẩm định nội dung xuống chỉ còn 3 tháng nếu đáp ứng đủ điều kiện – một tốc độ hiếm có trên thế giới.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Luật đặt ra yêu cầu cao về chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động sở hữu trí tuệ. Quy trình xử lý hồ sơ được chuẩn hóa, tăng cường hậu kiểm, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ các công nghệ mới và Trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nâng cao hiệu quả và tính minh bạch.
Tài sản trí tuệ: Công cụ đòn bẩy cho kinh tế và đầu tư
Luật SHTT sửa đổi khuyến khích mạnh mẽ việc khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ, xem đây là một loại tài sản có khả năng sinh lời. Chủ sở hữu giờ đây có thể sử dụng các quyền này trong các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư, bao gồm việc dùng quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn.
Để hỗ trợ, Luật bổ sung quy định về việc hình thành cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, góp phần minh bạch hóa thị trường. Bên cạnh đó, các tổ chức trung gian như đơn vị định giá, môi giới cũng được khuyến khích phát triển, tạo lập một hệ sinh thái toàn diện cho tài sản trí tuệ.
Luật cũng yêu cầu doanh nghiệp thiết lập danh mục riêng để quản trị nội bộ đối với các quyền sở hữu trí tuệ chưa đủ điều kiện ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán. Đây là một bước đi quan trọng nhằm khắc phục thực trạng nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa có thói quen quản lý quyền sở hữu trí tuệ như một tài sản chiến lược, dẫn đến việc không duy trì hoặc gia hạn hiệu lực các văn bằng bảo hộ cần thiết.
Những quy định mới này đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng, dịch chuyển trọng tâm từ “bảo hộ quyền” sang “khai thác, sử dụng quyền như một tài sản có giá trị”, giảm thiểu tình trạng “bằng độc quyền để treo” và mở rộng nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội.
Mở rộng phạm vi bảo hộ, tăng cường chế tài vi phạm
Về việc mở rộng đối tượng bảo hộ, Luật SHTT sửa đổi đã bổ sung khả năng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp đối với các sản phẩm phi vật lý, nhằm thích ứng với xu thế công nghệ mới, đặc biệt là công nghệ số. Chính phủ sẽ quy định chi tiết các điều kiện bảo hộ đối với loại sản phẩm này.
Phạm vi bảo hộ theo Luật mới đã được mở rộng đáng kể. Việc bảo hộ kiểu dáng công nghiệp nay áp dụng cho cả các phần không tách rời được của sản phẩm và các sản phẩm phi vật lý, điển hình như giao diện đồ họa người dùng (GUI) hay biểu tượng (icon). Quyền tác giả và quyền liên quan cũng được bảo hộ đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa, nâng cao tính toàn diện của khung pháp lý.
Song song đó, Luật bổ sung các chế tài và biện pháp dân sự mạnh mẽ hơn nhằm xử lý hành vi xâm phạm quyền trên môi trường số. Trách nhiệm của các nền tảng số trong việc triển khai biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng được quy định rõ ràng hơn. Mức bồi thường thiệt hại theo luật định được nâng cao, tăng cường tính răn đe và phù hợp hơn với thực tiễn hiện nay.
Khung pháp lý tiên phong cho sáng chế từ Trí tuệ nhân tạo
Đáng chú ý, Luật lần đầu tiên đưa ra các quy định nhằm giải quyết những vấn đề mới phát sinh từ sự phát triển vượt bậc của công nghệ, đặc biệt là Trí tuệ nhân tạo (AI).
Theo đó, việc khai thác dữ liệu để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI được phép thực hiện, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu, tác giả, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật liên quan.
Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, “tư tưởng chính của lần sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ này là: Sở hữu trí tuệ phải biến kết quả nghiên cứu thành tài sản để có thể giao dịch; phải trở thành tài sản của doanh nghiệp, có thể định giá, mua bán, được hạch toán vào báo cáo tài chính và sử dụng làm tài sản bảo đảm để vay vốn, góp vốn, đặc biệt đối với tài sản công nghệ mới, công nghệ số, AI.”
 |
| Ảnh minh họa. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+) |
Đặc biệt, Luật bổ sung quy định về việc từ chối và hủy bỏ văn bằng bảo hộ khi phát hiện chủ thể tạo ra không phải là con người. Quy định này nhất quán với chính sách chỉ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có tác giả là con người hoặc do con người tạo ra. Đối với trường hợp sử dụng AI trong quá trình tạo sản phẩm, Luật giao Chính phủ quy định cụ thể về việc phát sinh và xác lập quyền sở hữu trí tuệ, mở ra khung pháp lý linh hoạt cho tương lai.
Bên cạnh đó, về vấn đề đăng ký nhãn hiệu chứa tên quốc gia Việt Nam, Luật cũng bổ sung các quy định kiểm soát chặt chẽ việc đăng ký đối với nhãn hiệu này, nhằm bảo vệ danh dự và lợi ích quốc gia.
Theo Vietnam+
