Bảo tồn nét đẹp văn hóa Puk-bóh: Di sản Trường Sơn hùng vĩ

Puk-bóh (bếp lửa) là trái tim trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng người Pa Kô, được gìn giữ và phát huy qua bao thế hệ. Nó không chỉ là nơi nấu ăn mà còn mang đậm giá trị tâm linh sâu sắc, thể hiện qua các nghi thức xây dựng bếp tỉ mỉ bằng vật liệu đặc biệt và những quan niệm về điềm báo. Bếp lửa còn là không gian sưởi ấm, xua đuổi côn trùng, và là nơi sum vầy ấm cúng để gia đình chia sẻ chuyện trò, truyền dạy văn hóa. Đối với người Pa Kô, Puk-bóh là biểu tượng của sự sống, tình cảm gia đình, sự gắn kết cộng đồng và bản sắc văn hóa linh thiêng cần được bảo tồn.

Quảng Trị Online – Trong dòng chảy văn hóa đa sắc tộc, Puk-bóh (bếp lửa) chiếm vị trí trung tâm, là trái tim trong đời sống tinh thần và vật chất của cộng đồng người Pa Kô. Trải qua bao thăng trầm thời gian, đồng bào dưới chân dãy Trường Sơn vẫn kiên định gìn giữ và phát huy giá trị độc đáo của Puk-bóh, như cách họ trân quý tình yêu thương mà thế hệ cha ông đã bền bỉ kiến tạo và trao truyền.

Đồng bào Pa Kô nhen nhóm bếp lửa, chuẩn bị bữa cơm ấm áp tình thân – Ảnh: K.S

Khám phá cội nguồn Puk-bóh

Giữa tiết trời tháng Bảy oi ả, hành trình hơn 100km từ phường Đông Hà, qua Đường 9, vượt cầu treo Đakrông rồi men theo tuyến Hồ Chí Minh nhánh Tây đã đưa chúng tôi đến thăm nhà Nghệ nhân ưu tú Mai Hoa Sen. Căn nhà sàn truyền thống của ông tọa lạc tại thôn Apul – Ka Hẹp, xã Tà Rụt, ẩn mình giữa không gian núi rừng xanh ngát. Với sự hồ hởi và nồng hậu, ông Sen đón tiếp chúng tôi, mời ngồi cùng quây quần bên bếp lửa ấm áp.

Vợ ông Sen, bà Hồ Thị Danh, dù đã gần 75 tuổi nhưng vẫn giữ được sự nhanh nhẹn đáng kinh ngạc, đang cẩn trọng chuẩn bị nguyên liệu cho món Aar ver cân đưh Pkoh (cháo truyền thống của người Pa Kô) để thiết đãi khách quý. Ông Sen bắt đầu câu chuyện: “Mỗi ngôi nhà sàn, tùy thuộc vào số lượng hộ gia đình cùng sinh sống, nhưng mỗi gian phòng đều xem như một căn hộ độc lập và bắt buộc phải có bếp lửa. Bếp lửa được bố trí trang trọng ở vị trí trung tâm mỗi gian, gắn liền với gác bếp, trừ những gian dành cho việc tiếp khách là không có gác bếp. Việc treo gác bếp phải được thực hiện trước khi dọn lên nhà mới.

Theo truyền thống, dù mọi đồ đạc và vật dụng thiết yếu đã được chuyển vào nhà mới, thì nghi thức treo gác bếp vẫn phải được ưu tiên hoàn tất, sau đó mới đến công đoạn đắp bếp. Đặc biệt, khi ngôi nhà gần hoàn thiện, phần khung bếp đã được định hình sẵn cùng với các vật liệu chuyên dụng như lá cây trải nền, vỏ cây làm vành, đất sét để đắp. Tất cả được sắp đặt tươm tất, chỉ chờ đến ngày cử hành nghi lễ lên nhà mới linh thiêng, khi ấy bếp mới chính thức được đắp thành hình”, ông Sen chi tiết hóa câu chuyện của mình.

Nghệ nhân Mai Hoa Sen (quấn khăn trên đầu) với vẻ tự hào khi kể về Puk-bóh – Ảnh: K.S

Theo lời nghệ nhân, trong quan niệm tâm linh của người Pa Kô, nghi thức treo gác bếp trước tiên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi mỗi căn nhà đều được tin là có hồn thần linh trú ngụ. Việc tuyển chọn đất để đắp bếp cũng mang một tầm vóc không hề nhỏ. Đất tổ mối được ưu tiên hàng đầu vì độ cứng chắc, sạch sẽ, đồng thời tượng trưng cho sự gắn kết, hòa thuận của các thành viên trong gia đình, như bầy mối chung sức xây tổ. Các loại lá được chọn để lót bếp thường là Âr-lang, Âr-đong hoặc Achêr.

Mục đích là để đảm bảo bếp lửa luôn kiên cố, vệ sinh, tránh khỏi sự mục nát, hư hại. Vành khung bếp được chế tác từ vỏ cây Pa-chá, một loại cây được xem là thần dược có khả năng xua đuổi tà ma, cân bằng âm dương khí trong không gian sống. Bếp lửa mang hình dáng vuông vức, tuy nhiên chỉ có ba phía được đặt tên riêng biệt. Phía trên, được gọi là “Búh”, là khu vực nghỉ ngơi của gia chủ. Phía dưới, “Târ-viêng”, là lối đi và nơi cất giữ các vật dụng thiết yếu phục vụ công việc bếp núc. Hai bên, “Pluông”, là không gian dành cho mẹ con, bà cháu hoặc khách nghỉ lại.

Ba chân bếp được tạo thành từ những hòn đá suối, sông được tuyển chọn kỹ lưỡng, đảm bảo đồng đều về kích thước, sạch sẽ và được sắp đặt cân đối theo hình tam giác, tựa như ba điểm trên mặt đồng hồ. Puk-bóh không chỉ mang lại hơi ấm, sự ấm cúng cho các gian nhà sàn mà còn có tác dụng xua đuổi côn trùng như muỗi, mối mọt, và khiến các loài muông thú e dè không dám lại gần.

“Các yếu tố tâm linh còn thể hiện qua cách giải mã những điềm báo khi bếp lửa không may bị cháy xém ở các vị trí khác nhau. Nếu lửa cháy xém ở phía dưới, đó là dấu hiệu may mắn, báo hiệu một vụ săn bắt bội thu. Cháy ở phía trên lại tiềm ẩn nguy cơ mất khách, còn cháy ở hai bên trong nhà dự báo về khả năng có thành viên đau ốm. Khi ở nhà, đồng bào Pa Kô thường giữ cho ngọn lửa luôn âm ỉ, hiếm khi để tắt hẳn. Tuy nhiên, nếu vắng nhà, chúng tôi sẽ dập tắt hoàn toàn để đảm bảo an toàn tuyệt đối”, ông Sen giải thích thêm.

Vẹn nguyên hơi ấm biểu tượng văn hóa

Với cuộc sống gắn liền nông nghiệp, người Pa Kô thường phải di chuyển quãng đường dài đến nương rẫy. Vì vậy, họ thường thức dậy từ tờ mờ sáng để nhóm bếp, nấu cơm mang theo cho bữa trưa. Bếp Puk-bóh vì thế mà luôn rực đỏ ít nhất hai lần mỗi ngày, vào buổi sớm mai và lúc chiều tối. Nếu buổi sáng là khoảng thời gian tất bật chuẩn bị lương thực cho cả ngày lao động, thì tối về, bếp lửa chính là trái tim của ngôi nhà, nơi gia đình sum vầy trong không khí ấm cúng.

Đôi vợ chồng anh Việt cùng nhau nhóm bếp củi ấm áp trên căn nhà sàn – Ảnh: K.S

Hồ Thị Giang (19 tuổi), cháu nội của Nghệ nhân Mai Hoa Sen, vừa hoàn tất năm nhất tại Trường Cao đẳng Kinh tế Kế hoạch Đà Nẵng. Dịp hè này, em trở về quê nhà, phụ giúp cha mẹ công việc nương rẫy. Từ thuở nhỏ, Giang đã thành thạo các kỹ năng nhóm lửa, nấu nướng, vì vậy, em luôn coi Puk-bóh là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của mình.

Giang xúc động chia sẻ: “Mỗi khi trở về nhà, được tự tay nhen nhóm bếp lửa, được sum họp bên gia đình và cùng nhau thưởng thức bữa cơm ấm cúng, em cảm thấy vô cùng hạnh phúc. Bên ánh lửa Puk-bóh, thế hệ người già thường truyền lại cho con cháu những câu chuyện cổ tích, những điệu dân ca, hay đơn giản là cùng nhau sẻ chia niềm vui, nỗi buồn cuộc đời. Em luôn cảm thấy biết ơn vì được sinh ra ở một vùng quê giàu bản sắc văn hóa và tự nhủ sẽ chung tay cùng mọi người giữ “lửa”, gìn giữ nét đẹp độc đáo của Puk-bóh”.

Tương tự nhiều gia đình Pa Kô khác tại vùng sơn cước, anh Hồ Văn Việt ở thôn A Đăng, xã Tà Rụt, cùng gia đình luôn trân quý Puk-bóh như một báu vật linh thiêng. Chính vì lẽ đó, dù đã xây dựng ngôi nhà mới vài năm trước, vợ chồng anh vẫn quyết định giữ lại căn nhà cũ, biến nó thành không gian ấm cúng để sum vầy bên bếp lửa trong mỗi bữa cơm gia đình. Anh Việt khẳng định: “Vợ chồng tôi luôn nhắc nhở và giáo dục con cháu rằng, dù xã hội có phát triển đến đâu, cũng không được quên đi và phải biết gìn giữ Puk-bóh”.

“Sự trường tồn của Puk-bóh không chỉ xuất phát từ những điều kiện sinh hoạt đặc thù của từng vùng miền mà còn bởi Puk-bóh vượt xa khỏi giá trị vật chất đơn thuần, trở thành một biểu tượng văn hóa linh thiêng, khơi gợi và nuôi dưỡng những giá trị tinh thần cùng tình cảm gắn bó sâu sắc trong cộng đồng người Pa Kô. Do đó, chúng tôi luôn cùng nhau động viên, giữ vững quyết tâm để ngọn lửa Puk-bóh mãi bùng cháy, sưởi ấm trong mỗi căn nhà sàn của đồng bào”, ông Sen kiên định nhấn mạnh.

Kô Kăn Sương