Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16 vừa được ban hành, quy định chi tiết trình tự, thủ tục Tòa án trong việc xem xét, quyết định đưa người nghiện ma túy từ 12 đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc. Nguyên tắc tối thượng của Pháp lệnh là bảo vệ quyền và lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên, đảm bảo toàn bộ quá trình xem xét được tiến hành theo thủ tục thân thiện, phù hợp tâm lý và độ tuổi. Pháp lệnh cũng nhấn mạnh việc đảm bảo quyền bí mật đời sống riêng tư, quyền được tham gia, trình bày ý kiến và có người bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị đề nghị. Việc thụ lý và ra quyết định do Tòa án nhân dân khu vực thực hiện bởi một thẩm phán chuyên sâu về trẻ em trong vòng 10-20 ngày, và có quyền phúc thẩm tại Tòa án cấp tỉnh. Pháp lệnh này sẽ có hiệu lực từ ngày 1/8, thiết lập cơ sở pháp lý vững chắc cho các Tòa án trong việc giải quyết các vụ việc liên quan.
Việc xem xét và quyết định áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc đối với người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi cần được thực hiện dựa trên nguyên tắc tối thượng là bảo vệ quyền trẻ em, đồng thời đảm bảo quy trình thủ tục thân thiện.
Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa ban hành Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16, quy định chi tiết trình tự, thủ tục Tòa án nhân dân trong việc xem xét, quyết định đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc. Pháp lệnh này cũng quy định việc xem xét hoãn, miễn chấp hành, tạm đình chỉ hoặc miễn chấp hành phần thời gian còn lại của quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc, cùng với trình tự giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị liên quan.
Ưu tiên lợi ích tối đa của người chưa thành niên
Theo quy định của Pháp lệnh, biện pháp đưa người đi cai nghiện bắt buộc chỉ được áp dụng đối với người nghiện ma túy trong độ tuổi từ 12 đến dưới 18 khi họ thuộc các trường hợp cụ thể được quy định bởi Luật Phòng, chống ma túy.
Một trong những nguyên tắc cốt lõi xuyên suốt Pháp lệnh là bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Theo đó, toàn bộ quá trình xem xét và ra quyết định phải được tiến hành theo thủ tục thân thiện, được thiết kế phù hợp với tâm lý, giới tính, độ tuổi, mức độ trưởng thành và năng lực nhận thức của đối tượng được đề nghị.
Pháp lệnh cũng nhấn mạnh việc đảm bảo quyền bí mật đời sống riêng tư; quyền được tham gia, trình bày ý kiến và tranh luận tại phiên họp của người bị đề nghị. Cá nhân bị đề nghị, cha, mẹ hoặc người giám hộ có quyền tự mình hoặc ủy quyền cho luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tham gia để bảo vệ quyền lợi.
Trong trường hợp người bị đề nghị không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, Tòa án sẽ có trách nhiệm yêu cầu Đoàn Luật sư hoặc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước cử luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý tham gia theo quy định.
Về thẩm quyền, Tòa án nhân dân khu vực nơi có trụ sở Công an cấp xã lập hồ sơ đề nghị sẽ chịu trách nhiệm xem xét và ra quyết định việc đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc. Trong khi đó, Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền phúc thẩm, xem xét lại quyết định của Tòa án cấp dưới khi nhận được khiếu nại, kiến nghị hoặc kháng nghị.
Điểm đáng chú ý là việc thụ lý và xem xét vụ việc sẽ do một thẩm phán duy nhất thực hiện. Thẩm phán được phân công phải là người đã được đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu hoặc có kinh nghiệm giải quyết các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên, hoặc có kiến thức sâu rộng về tâm lý học, khoa học giáo dục trẻ em.
Pháp lệnh quy định rõ thời hạn: trong vòng 10 ngày kể từ ngày Tòa án thụ lý hồ sơ do Trưởng Công an cấp xã chuyển đến, Tòa án phải ra quyết định đối với vụ việc. Đối với những trường hợp phức tạp, thời hạn giải quyết có thể kéo dài, nhưng không vượt quá 20 ngày.
Ngay sau khi nhận được đầy đủ hồ sơ, Tòa án có trách nhiệm thụ lý, phân công thẩm phán và kịp thời thông báo bằng văn bản đến Trưởng Công an cấp xã, người bị đề nghị, cha, mẹ hoặc người giám hộ, cùng với Viện kiểm sát cùng cấp.
Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, thẩm phán được trao quyền yêu cầu bổ sung tài liệu, cũng như tham vấn ý kiến từ các chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, đại diện nhà trường, chính quyền địa phương hoặc các tổ chức liên quan khi cần thiết. Mục đích là để có được đánh giá toàn diện về tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập và sinh hoạt của người bị đề nghị.
Phiên họp xem xét cai nghiện: Hướng tới sự thân thiện với trẻ em
Một điểm nhấn quan trọng trong Pháp lệnh là yêu cầu tổ chức phiên họp xem xét việc đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc phải tuân thủ triệt để nguyên tắc thân thiện.
Theo đó, không gian phòng họp cần được bố trí an toàn, thân thiện và phù hợp với người chưa thành niên. Việc đặt câu hỏi phải đảm bảo tính ngắn gọn, dễ hiểu, tương thích với độ tuổi và năng lực nhận thức của đối tượng được đề nghị.
Cha, mẹ hoặc người giám hộ có quyền hiện diện và hỗ trợ người bị đề nghị trong suốt quá trình phiên họp. Đồng thời, người bị đề nghị có quyền trình bày ý kiến, tham gia tranh luận và cung cấp các tài liệu cần thiết cả trước và trong phiên họp.
Tại phiên họp, Trưởng Công an cấp xã hoặc người được ủy quyền sẽ trình bày nội dung đề nghị. Người bị đề nghị và người đại diện của họ sẽ trình bày ý kiến. Ngoài ra, các chuyên gia và cơ quan hữu quan có thể được mời tham gia để cung cấp thông tin, làm rõ các vấn đề trọng yếu trước khi Thẩm phán đưa ra quyết định cuối cùng.
Pháp lệnh tái khẳng định nguyên tắc bảo đảm quyền được xem xét theo hai cấp. Người bị đề nghị, cùng với cha, mẹ hoặc người giám hộ, được quyền khiếu nại các quyết định của Tòa án, Trưởng Công an cấp xã và Hiệu trưởng trường giáo dưỡng.
Trưởng cơ sở cai nghiện ma túy công lập có quyền kiến nghị; trong khi Viện Kiểm sát có quyền kháng nghị nếu nhận thấy quyết định của Tòa án có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ tổ chức phiên họp để xem xét và giải quyết các khiếu nại, kiến nghị hoặc kháng nghị, đồng thời có quyền giữ nguyên, sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định của Tòa án cấp dưới theo đúng quy định pháp luật.
Ngoài ra, Pháp lệnh còn quy định chi tiết trình tự, thủ tục xem xét việc hoãn, miễn chấp hành quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc; tạm đình chỉ hoặc miễn chấp hành phần thời gian còn lại của quyết định. Cùng với đó là thủ tục giải quyết khiếu nại liên quan đến hành vi của những người có thẩm quyền trong quá trình Tòa án thụ lý vụ việc.
Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16 sẽ chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/8 sắp tới, thiết lập một cơ sở pháp lý vững chắc và thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho các Tòa án trong việc giải quyết các vụ việc liên quan đến người nghiện ma túy ở độ tuổi từ 12 đến dưới 18.
Theo NDĐT
