QTO – Ba Đồn, vùng đất ôm trọn dòng Gianh hiền hòa, không chỉ lừng danh bởi bề dày truyền thống văn hóa cùng cảnh sắc yên bình mà còn khẳng định dấu ấn riêng qua kho tàng ẩm thực dân dã, phong phú và đậm đà bản sắc. Nơi đây, ẩm thực không hề cầu kỳ, kiểu cách, nhưng lại đong đầy bao nỗi nhớ thương, bởi mỗi món ăn đều là kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo, tận tâm của những người phụ nữ Ba Đồn dịu dàng, duyên dáng, cần mẫn và tình nghĩa. Từ bánh đa, bánh đúc, bánh xèo đến cháo canh… mỗi thức quà bình dị đều mang trọn hồn cốt của một miền quê khắc nghiệt với gió Lào cát trắng. Trong vô vàn hương vị đặc trưng ấy, một món ăn giản dị đã trở thành niềm tự hào của người dân Ba Đồn: món xôi ram.
Đối với người Ba Đồn, xôi ram không chỉ là một tên gọi quen thuộc mà còn là một chỉnh thể ẩm thực đầy duyên dáng, hòa quyện giữa nét mộc mạc dân dã và sức hấp dẫn khó cưỡng. Sự độc đáo của món ăn này không chỉ nằm ở sự kết hợp tinh tế giữa độ dẻo thơm của xôi và vị giòn rụm, đậm đà của ram, mà còn ở cách người dân nơi đây chế biến: giản dị, tỉ mỉ và gửi gắm trọn vẹn tình cảm.
Để có được món xôi dẻo thơm đúng điệu, gạo nếp phải được chọn lọc kỹ càng, là loại nếp thơm, hạt trắng mẩy, sau khi ngâm nước ấm qua đêm sẽ được hong chín bằng nồi hoặc chõ. Khi xôi vừa độ, cần đảo đều tay để từng hạt nếp tơi ra, không vón cục, rồi ủ kín trong khăn nhằm giữ độ nóng mềm mại. Phần xôi này không cần thêm mỡ hay đậu, không màu mè, chỉ đơn thuần là nếp chín dẻo thơm tự nhiên, ăn mãi không thấy ngán. Điều làm nên sự đặc biệt chính là khẩu vị tinh tế của người Ba Đồn: xôi nhất định phải ăn kèm với ram!
Ram – hay còn được người miền Bắc gọi là chả cuốn – là món ăn khá phổ biến tại miền Trung, nhưng ram Ba Đồn lại mang một hương vị độc đáo, không thể lẫn vào đâu được. Món ram này được chế biến rất công phu nhưng vẫn giữ trọn vẹn nét mộc mạc của đời sống thường nhật. Thịt lợn phải là phần nạc vai hoặc nạc mông, được băm nhuyễn kỹ lưỡng. Du khách khi đến Ba Đồn, một lần thưởng thức ram nơi đây chắc chắn sẽ nhớ mãi không quên.
Bởi lẽ, những nghệ nhân làm ram thường chọn phương pháp băm thủ công thay vì xay. Thịt băm giữ được độ dai, ngọt tự nhiên, trong khi thịt xay thường mềm nhũn, hương vị kém phần hấp dẫn. Thịt sau khi băm được tẩm ướp cùng các gia vị như hành tím, tiêu, bột canh trong khoảng 15 phút, sau đó cuốn vào bánh tráng mỏng. Loại bánh tráng này cũng được tráng thủ công, vừa dẻo vừa dai, khi rán lên sẽ đạt được độ giòn vàng ruộm mà không hề bị vỡ vụn.
 |
| Xôi ram – Sự hòa quyện dân dã đầy hấp dẫn – Ảnh: T.Đ |
Thuở xưa, xôi ram chỉ xuất hiện trong những dịp trọng đại như giỗ chạp, lễ Tết. Chợ Đồn cũng có người bán xôi ram dạo, nhưng phải thỉnh thoảng lắm má mới cho vài hào để mua một gói xôi ram bọc trong lá chuối, hương vị ấy đến giờ vẫn còn vẹn nguyên trong ký ức. Trẻ con mê mẩn vị dẻo thơm của xôi, vị béo giòn tan của ram; người lớn lại say mê cái đậm đà, mộc mạc; còn khách thập phương về chợ phiên coi xôi ram Ba Đồn như một đặc sản không thể bỏ lỡ. Ngày nay, dù nhiều nơi trước cổng trường học cũng bán xôi ram, và tôi cũng hòa mình cùng các cháu để nếm thử, nhưng dường như chẳng có nơi nào xôi ram mang hương vị đậm đà và đặc trưng như tại Ba Đồn.
Người Ba Đồn thường khởi đầu ngày mới với những bữa sáng dân dã. Nếu muốn thưởng thức cháo canh kèm ram, họ sẽ tìm đến các quán bình dân. Âm thanh ram chiên xèo xèo vang lên, lan tỏa hương thơm lừng khắp không gian. Khi những chiếc ram vừa đạt độ vàng giòn, người chủ quán khéo léo gắp ra để ráo mỡ. Từng đĩa ram vàng ruộm, dài chừng ngón tay cái, giòn tan lớp vỏ ngoài nhưng bên trong vẫn giữ được độ mềm ngọt của thịt – đó chính là sức hấp dẫn khó cưỡng của món ram. Còn nếu lòng trót vấn vương món xôi ram, những quán cóc ven đường, vỉa hè là điểm đến lý tưởng, nơi bạn có thể tìm thấy bánh cuốn, bánh xèo, bánh tráng, bánh ướt và cả xôi ram.
Để thưởng thức xôi ram trọn vẹn hương vị, cũng cần có một “nghệ thuật” riêng. Người ta sẽ lấy một nắm xôi nhỏ, kẹp chiếc ram rồi đưa lên miệng, ăn từng miếng nhỏ để cảm nhận vị dẻo thơm của xôi quyện cùng vị béo, giòn và đậm đà của ram. Việc chấm xôi với muối lạc hay ăn kèm ram tùy thuộc vào sở thích cá nhân. Có người thích dùng bánh phồng tôm kẹp xôi ram; lại có người thích dùng tay nắm tròn xôi, cuốn ram rồi chấm với nước mắm chanh tỏi ớt – thứ nước chấm cay nồng, đậm đà hương vị đặc trưng của miền Trung. Dù theo cách nào đi nữa, xôi ram vẫn luôn là một đặc sản được nhiều người yêu thích của vùng đất Ba Đồn.
Ngày nay, món xôi ram đã vượt ra khỏi khuôn khổ những mâm cơm cúng giỗ, ngày Tết, để hiện diện một cách trang trọng và gần gũi trong các dịp trọng đại như cưới hỏi, tân gia, hiếu hỉ… Không chỉ dừng lại ở bữa cơm gia đình, nhiều nhà hàng, quán ăn còn đưa xôi ram vào thực đơn như một món đặc trưng, được thực khách gần xa ưu tiên lựa chọn. Xôi ram không đơn thuần là món ăn, mà còn mang trong mình giá trị tinh thần sâu sắc, là sợi dây gắn kết giữa hiện tại và quá khứ, giữa con người với quê hương.
Trong bức tranh ẩm thực đa sắc màu của vùng đất Ba Đồn, xôi ram tuy mộc mạc nhưng lại mang một hồn cốt riêng biệt. Ẩm thực nơi đây không phô trương, không ồn ào, nhưng chính vẻ chân chất, bình dị lại tạo nên một nét duyên thầm khó quên, để rồi ai đã một lần nếm thử đều nhớ mãi và mang theo. Món xôi ram giản dị mà đậm đà ấy chính là một mảnh ghép không thể thiếu, góp phần làm nên bản sắc ẩm thực đặc trưng, phong phú và gắn bó sâu sắc với đời sống thường nhật của Ba Đồn.
Xôi ram – không chỉ là một món ăn, mà còn là một ký ức giản dị thấm sâu đến tận đáy lòng. Đó là hương vị thân quen đã gắn bó suốt bao tháng năm. Đó cũng là tình cảm mộc mạc, chân thành và bền bỉ, tựa như chính con người Ba Đồn chịu thương chịu khó, dân dã mà đong đầy hương vị tình quê.
Trần Đình
