Hải Lăng (Quảng Trị) là vùng đất có vị thế chiến lược quan trọng trong lịch sử Nam tiến và sự hình thành triều Nguyễn, gắn liền với cố đô Huế. Nơi đây nổi bật với bài ca dân gian "Con gà Kẻ Diên", một biểu tượng mạnh mẽ của tinh thần lạc quan, kiên cường và phẩm giá con người Việt Nam trước gian khó, được thi sĩ Chế Lan Viên ví như phượng hoàng lửa tái sinh.
Hải Lăng còn là vựa lúa trù phú, được thiên nhiên ưu đãi với cảnh quan đa dạng từ núi, rừng, sông, biển đến những cánh đồng bao la, đặc biệt là sông Ô Lâu bồi đắp phù sa. Vùng đất này cũng gìn giữ di sản kiến trúc nhà rường độc đáo ở làng Hội Kỳ, thể hiện bàn tay tài hoa và tâm hồn người xưa. Qua bao thế hệ, Hải Lăng đã kết tinh nên nhiều giá trị văn hóa sâu sắc, bình dị mà ý nghĩa, nuôi dưỡng niềm tin và bản sắc kiên cường của người dân.
QTO – Nằm tại cực Nam của tỉnh, vùng đất Hải Lăng sở hữu một vị thế chiến lược đặc biệt trong tiến trình Nam tiến của lịch sử dân tộc. Tiếp giáp với cố đô Huế – nơi đặt kinh thành sau này, Hải Lăng mang đậm dấu ấn trong sự hình thành và phát triển của chế độ phong kiến nhà Nguyễn, khởi nguồn từ khi chúa Tiên Nguyễn Hoàng đặt chân trấn nhậm Quảng Trị vào năm 1558.
Trước đây là danh xưng một huyện, Hải Lăng ngày nay đã trải qua quá trình tái cấu trúc hành chính. Xã Hải Lăng mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã cũ gồm Hải Phú, Hải Lâm và Hải Thượng; trong khi đó, xã Nam Hải Lăng ra đời từ sự hợp nhất của các xã Hải Sơn, Hải Phong và Hải Chánh.
Không thể không nhắc đến một đặc sản văn hóa độc đáo trong kho tàng văn học dân gian nơi đây: bài ca “Con gà Kẻ Diên”. Tác phẩm văn chương truyền miệng này đã xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu danh giá, gói gọn câu chuyện về những tháng ngày gian khó. Bài ca kể về một mùa xuân nghèo khó, tháng Giêng, tháng Hai, người dân phải vay mượn để mua một con gà mái ở chợ Kẻ Diên với hy vọng sinh lợi, nhưng rồi lại đối mặt với vận hạn, mất sạch đàn gà con.
Dù phải đương đầu với bao gian truân, bài ca vẫn khép lại bằng hai câu thơ bất hủ, vang vọng giá trị nhân văn sâu sắc: “Đừng than phận khó ai ơi/Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây”. Trong những năm tháng khói lửa ác liệt trước 1975, nhà thơ Chế Lan Viên, khi tham dự hội thảo quốc tế tại châu Âu, đã trân trọng ngợi ca “Con gà Kẻ Diên” như một biểu tượng của phẩm giá con người Quảng Trị-Việt Nam. Tác phẩm ấy toát lên tinh thần lạc quan mãnh liệt, kiên cường ngay giữa những thử thách ngặt nghèo nhất của cuộc đời.
Ông còn ví von “con gà Kẻ Diên” với hình ảnh phượng hoàng lửa huyền thoại trong văn hóa phương Tây – loài chim dù chết đi, dù bị thiêu rụi vẫn tái sinh bất diệt. Đó là hiện thân của niềm tin bất diệt vào đất Việt, nơi sự sống vẫn đâm chồi nảy lộc, tạo dựng màu xanh và mùa xuân từ chính bản chất kiên cường, từ khát vọng nồng cháy và niềm tin sắt đá vào khả năng cải tạo cuộc đời.
 |
| Đường xuân Hải Lăng – Ảnh: P.X.D |
Hải Lăng còn được mệnh danh là vựa lúa trù phú của Quảng Trị, với những cánh đồng bao la, khoáng đạt và những sản vật nông nghiệp quen thuộc của nền văn minh lúa nước. Bốn bề là những chân ruộng xanh mướt nối tiếp trải dài đến tận chân trời thoáng đãng, nơi những đàn vịt nhởn nhơ bơi lội ung dung tự tại, dường như bỏ qua mọi ràng buộc vướng víu. Hình như bên cạnh sự khắc nghiệt của gió cát, vùng đất này vẫn luôn được thiên nhiên ưu đãi ban tặng nhiều ân phúc.
Tạo hóa đã hào phóng ban tặng cho nơi đây một cảnh quan hài hòa, đủ đầy núi, rừng, sông, biển và những cánh đồng rộng lớn trải dài khắp bốn hướng, xen kẽ những làng mạc nên thơ, gợi nên bao cảm xúc lắng đọng. Đó không chỉ là cảm nhận của những du khách lần đầu ghé thăm mà còn là niềm hoài niệm sâu sắc của những người con Hải Lăng. Từ cây đa cổ thụ, cánh đồng bao la đến xóm làng thân thuộc, tất cả đã trở thành bến neo đậu vững chắc cho tâm hồn, điểm tựa bình yên cho bao thế hệ.
Đặc biệt, Hải Lăng còn được ôm ấp bởi dòng sông Ô Lâu. Con sông này không chỉ bồi đắp phù sa màu mỡ cho những cánh đồng nuôi sống con người mà còn kiến tạo nên những xóm làng thân thương, gắn bó như máu thịt trong mỗi đời người. Đoạn sông này, còn gọi là Ô Giang, là một nhánh của sông Ô Lâu, chất chứa bao huyền thoại, nên đã được một nhà thơ ưu ái gọi là “dòng sông tình sử”. Dòng sông này đã chảy qua biết bao năm tháng, chứng kiến vô vàn cuộc đời thăng trầm và cả những mối tình khắc khoải đi vào câu ca nổi tiếng, gắn liền với cây đa, bến cũ (hay dân gian còn gọi là cây da, bến cộ).
“Trăm năm dầu lỗi hẹn hò/Cây da bến cộ, con đò khác đưa…” là câu chuyện tình của chàng nho sinh xứ Nghệ vào kinh ứng thí, tình cờ gặp gỡ cô lái đò duyên dáng. Họ thương nhau, hẹn ước nhưng duyên phận không thành, để lại câu ca da diết, mênh mang trên dòng sông tình sử. Chuyện cũ đã trở thành huyền thoại, đi vào ca dao, nhưng cảnh vật, tên đất, tên làng vẫn còn đó như một minh chứng bất diệt cho những tấm lòng sắt son thề non hẹn biển.
 |
| Một góc xã Hải Lăng – Ảnh: P.X.D |
Nếu bên kia sông Ô Lâu, thuộc đất Huế, nổi tiếng với làng cổ Phước Tích, thì bên này sông, thuộc tỉnh Quảng Trị, làng Hội Kỳ cũng được nhiều người biết đến, chủ yếu nhờ kiến trúc nhà rường độc đáo. Làng quê Hội Kỳ nên thơ với những ngôi nhà mái thấp, với kiến trúc nhà gỗ lợp ngói được gìn giữ qua bao thế hệ.
Tham quan những ngôi nhà cổ, du khách sẽ hiểu rõ hơn về kiến trúc và nội thất của tổ ấm mà cha ông đã dày công sáng tạo, nắm bắt được thế nào là rường cột, kết cấu ràng buộc nhau trong một ngôi nhà gỗ. Từ đó, ta thêm cảm phục bàn tay tài hoa, khéo léo và cả tâm hồn của người xưa đã gửi gắm vào từng chi tiết kiến trúc. Những ngôi nhà cổ Hội Kỳ mang vẻ đẹp cổ kính, gợi lên những giá trị vững bền được bồi đắp từ quá khứ. Thấu hiểu tâm nguyện của cha ông, con cháu đời sau đã và đang gìn giữ, tu bổ những di sản kiến trúc quý giá này, làm nên giá trị văn hóa vật thể trong thời đại mới – một công việc đòi hỏi tâm huyết, tiền bạc và công sức không nhỏ.
Đặc biệt, những người cao tuổi vẫn nặng lòng với di sản tiền nhân, dẫu cho cuộc sống văn minh ngày nay đã làm thay đổi nhiều diện mạo làng quê. Gặp gỡ các bậc cao niên làng Hội Kỳ, nay thuộc xã Nam Hải Lăng, dù tuổi đã gần đất xa trời, họ vẫn thao thức với việc bảo tồn nhà cổ, xem đó là hồn vía của ngôi làng.
Mùa xuân lại về với Hải Lăng theo quy luật vĩnh hằng của tạo hóa. Nói đến hồn vía làng quê thì không thể không nhắc đến các ngôi đình và những gì ẩn chứa dưới mái đình làng. Vẫn đất ấy, người ấy, có điều gì khác xưa khi cuộc sống không ngừng biến chuyển? Quả thật có rất nhiều điều đã khác xưa. Nhưng có những giá trị dường như không hề thay đổi. Những cánh cò phân vân trên đồng ruộng chiều tà mà dấu chân lấm bùn đã đi vào ca dao của những người nhà nông một nắng hai sương; những chân ruộng tưởng như thảnh thơi kỳ thực đang nóng lòng, hối hả đợi vụ mùa sắp tới; những làng quê với bến nước sân đình vẫn ẩn chứa thẳm sâu những gì tinh túy nhất của đất trời và con người từ bao đời nay.
Bình lặng và hiền hòa, nhưng mảnh đất này đã kết tinh nên nhiều giá trị văn hóa có ý nghĩa trọng đại, nuôi dưỡng biết bao nhân vật trở thành nhân vật lịch sử và văn hóa của quê hương, đất nước. Cứ thế, vùng quê văn vật hiền hòa này vẫn lắng sâu thi vị, không ngừng cống hiến và dâng hiến những giá trị vĩnh cửu.
Phạm Xuân Dũng
