Hương vị của núi rừng

 

Theo lời kể của các bậc cao niên người Rục, thuở xưa, một nhóm người Rục sinh sống trong hang đá, quanh năm mưu sinh bằng nghề săn bắt, hái lượm. Một ngày nọ, khi kiệt sức vì khát, họ dừng chân bên gốc cây tựa cây dừa. Thử dùng đá đục vào thân cây, họ bất ngờ phát hiện một dòng nước màu trắng đục như sữa chảy ra. Sau khi dùng lá cây hứng lấy và thưởng thức, họ cảm nhận được hương vị ngọt ngào, thơm dịu, xen lẫn chút cay nồng đặc trưng. Kỳ lạ thay, chỉ sau một thời gian ngắn, cả nhóm đều cảm thấy cơ thể khỏe khoắn lạ thường.

 

Kể từ khoảnh khắc khám phá ấy, người Rục đã tôn vinh thứ nước này như một tinh hoa mà núi rừng ban tặng, một thức uống giải khát quý giá. Dần dà, nó được gọi tên là rượu đoác và trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày, từ những chuyến lên nương rẫy cho đến các sự kiện trọng đại như cúng tế, lễ hội, Tết cổ truyền, mừng cơm mới, hay lễ tân gia…

 

Ông Cao Ngọc Đoàn, cư dân bản Ón, xã Thượng Hóa (Minh Hóa), một trong những người Rục với hơn 40 năm kinh nghiệm khai thác rượu đoác, chia sẻ: “Cây đoác mọc rất nhiều trên núi rừng Thượng Hóa. Có những cây cao tới gần 20m, cho thu hoạch gần 50 lít rượu đoác mỗi mùa. Nhờ hương vị thơm ngon đặc trưng, rượu đoác ở đây không chỉ được dân bản ưa chuộng mà còn được du khách từ nhiều nơi tìm đến đặt mua”.

 

Ông Đoàn cho biết thêm, rượu đoác chính là dòng nhựa tinh khiết được chiết xuất từ thân những cây đoác cao lớn, với sắc màu trắng đục tựa sữa. Để có được rượu đoác thành phẩm, trước khi hứng nhựa, người Rục phải sử dụng vỏ cây Chùa Hương (một loại cây đặc hữu trong rừng), phơi khô và đặt vào can hứng nhằm kích thích quá trình lên men tự nhiên ngay tại gốc cây.

Đời sống của đồng bào Rục tại xã Thượng Hóa vốn gắn liền với nương rẫy và rừng núi quanh năm, do đó mối liên hệ với cây đoác càng trở nên sâu sắc. Bởi lẽ, loài cây này không chỉ cung cấp nguồn nước giải khát dồi dào, mà phần thân cây còn chứa một lượng bột có thể dùng làm lương thực, giúp họ vượt qua những giai đoạn khó khăn, đói kém hay những mùa giáp hạt.

 

Hằng năm, vào ngày Rằm tháng Giêng (15/1 Âm lịch), đồng bào Rục tại các bản Mò O Ồ Ồ, Yên Hợp, Ón lại tề tựu tổ chức Lễ cầu an trang trọng. Các lễ vật dâng lên thần linh bao gồm thịt lợn, gà, xôi, cá khe… và đặc biệt không thể thiếu rượu đoác. Trong đêm 14, sau khi mọi công tác chuẩn bị hoàn tất, bà con các bản làng quây quần bên bếp lửa bập bùng, cùng nhau thưởng thức hương vị núi rừng và sẻ chia những câu chuyện thân mật. Sáng sớm ngày Rằm, toàn bộ lễ vật được thành kính dâng lên bàn thờ, trong đó có phần rượu đoác tinh túy và ngon nhất để tỏ lòng tôn kính với các vị thần linh.

 

Ông Trần Quyền (95 tuổi), già làng bản Ón, khẳng định: “Lễ cầu an là dịp để dân bản dâng lời khẩn cầu thần linh phù hộ cho đồng bào Rục luôn được khỏe mạnh, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, làm ăn phát đạt, cuộc sống ấm no, sung túc… Chính vì thế, các lễ vật dùng để cúng tế đều phải là những thứ gắn bó mật thiết với đời sống bà con, nhưng quan trọng hơn cả là phải chọn lựa những món ngon nhất, tinh sạch nhất, kể cả rượu đoác. Không chỉ trong Lễ cầu an, mà cả những nghi lễ quan trọng khác như mừng cơm mới, mừng nhà mới, hay trong các dịp Tết cổ truyền… đồng bào Rục cũng luôn dùng rượu đoác để dâng cúng”.

 

Năm 2020, Công ty TNHH Oxalis Holiday đã tiên phong thử nghiệm tuyến du lịch khám phá thung lũng Hung Trâu vào mùa nước lũ, kết hợp trải nghiệm văn hóa cùng đồng bào Rục tại xã Thượng Hóa. Hành trình này đưa du khách vào một cuộc phiêu lưu độc đáo, khám phá vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ với những dãy núi đá vôi dựng đứng và các thung lũng sâu chứa đầy nước lũ. Đặc biệt, du khách sẽ có cơ hội ghé thăm các bản làng người Rục, tìm hiểu sâu sắc về nền văn hóa và đời sống của một trong 10 bộ tộc còn ẩn chứa nhiều bí ẩn nhất thế giới. Bên cạnh đó, du khách còn được thưởng thức những món ăn dân dã, đậm đà bản sắc truyền thống của người Rục, như cá khe, sắn nướng, ốc lèn, cơm nhúc, cùng nhấp một ly rượu đoác mát dịu, thơm nồng.

 

Ông Trần Xuân Tư, Trưởng bản Ón, nhận định: “Rượu đoác có thể khai thác quanh năm, nhưng thời điểm cho chất lượng thơm ngon nhất là vào tháng 5, khi cây đoác đang kết trái. Đây cũng là mùa cây cho sản lượng rượu dồi dào, thời tiết khô ráo ít mưa gió, giúp rượu đạt chất lượng tuyệt hảo với hương nồng đặc trưng của núi rừng. Với một cung đường du lịch hấp dẫn, sự kết hợp hài hòa giữa phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, nét văn hóa độc đáo, ẩm thực đặc sắc và hương vị rượu đoác trứ danh của núi rừng Minh Hóa, việc mở rộng các tour du lịch khám phá khu vực này là vô cùng cần thiết. Nếu được phát triển đúng định hướng, du lịch không chỉ tạo ra những sản phẩm mới lạ, độc đáo cho tỉnh nhà mà còn góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế – xã hội bền vững cho đồng bào Rục trong tương lai”.