Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng được thành lập vào tháng 4/1949 theo chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Thái Nguyên, giữa bối cảnh kháng chiến chống Pháp khốc liệt, nhằm đào tạo đội ngũ báo chí cách mạng. Dù chỉ tồn tại duy nhất một khóa với cơ sở vật chất đơn sơ, ngôi trường quy tụ đội ngũ giảng viên tinh hoa gồm các nhà lãnh đạo (Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp) và văn nghệ sĩ nổi tiếng (Nam Cao, Xuân Diệu), cùng 42 học viên xuất sắc từ các báo chí lớn. Khóa học kéo dài hơn 3 tháng, cung cấp kiến thức toàn diện về lý luận, kỹ năng báo chí chuyên sâu, văn học-nghệ thuật, và cả những nội dung lý thuyết báo chí hiện đại, cho thấy sự bài bản và khoa học. Từ ngôi trường đặc biệt này, 42 học viên đã trở thành những trụ cột của nền báo chí cách mạng Việt Nam, góp phần xây dựng nền móng vững chắc cho ngành và nay là Di tích lịch sử quốc gia.
QTO – Giữa lòng Thái Nguyên, bên non nước hữu tình của hồ Núi Cốc huyền thoại, tọa lạc một ngôi trường phi thường. Đặc biệt thay, đây là học đường chỉ vỏn vẹn một lớp, tồn tại duy nhất một khóa, với đội ngũ giảng viên và học viên đều được tuyển chọn theo những tiêu chí hết sức đặc biệt. Đó chính là Trường dạy làm báo mang danh nhà chí sĩ yêu nước vĩ đại Huỳnh Thúc Kháng.
Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng – Nền tảng một kỳ tích
Giai đoạn đầu năm 1949, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào thời kỳ khốc liệt nhất, Chiến khu Việt Bắc, với trung tâm đầu não đặt tại Thái Nguyên, ngày đêm vận hành không ngừng nghỉ, nhằm hoạch định đường lối lãnh đạo cách mạng hiệu quả và sáng suốt nhất.
Trong bối cảnh lịch sử ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh, với tầm nhìn chiến lược sâu rộng, đã sớm nhận thức rõ vai trò tối quan trọng của báo chí trong việc truyền tải đường lối kháng chiến đến toàn thể Nhân dân, đồng thời biểu dương những thành tích xuất sắc của các đơn vị, cá nhân trong công cuộc kháng chiến, kiến quốc. Tháng 4/1949, Người đã trực tiếp chỉ đạo thành lập trường dạy làm báo. Người cũng chính là người đã lựa chọn cái tên gắn liền với nhà chí sĩ yêu nước, một nhà báo kiệt xuất trong dòng báo chí tân văn: Huỳnh Thúc Kháng. Đó chính là nguồn gốc ra đời của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng.
 |
| Học viên lớp đầu tiên và duy nhất của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng – Ảnh: Tư liệu |
Mặc dù được gọi là trường, nhưng trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, cơ sở vật chất hết sức giản dị, chỉ là những lán nứa tạm bợ ẩn mình giữa rừng sâu. Tuy nhiên, đội ngũ giảng viên lại là tập hợp của những tinh hoa cách mạng và trí tuệ Việt Nam. Bên cạnh các nhà lãnh đạo kiệt xuất như Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Quốc Việt…, còn có sự góp mặt của các trí thức, nhà văn lừng danh như Từ Giấy, Nguyễn Huy Tưởng, Nam Cao, Xuân Diệu… Lực lượng giảng viên lên đến 31 người, với Ban Giám đốc gồm nhà báo Đỗ Đức Dục, Phó Bí thư Tổng bộ Việt Minh, làm Giám đốc và nhà báo Xuân Thủy giữ chức Phó Giám đốc.
Lớp học làm báo đầu tiên và duy nhất này quy tụ 42 học viên, đều là những nhà báo xuất sắc, ưu tú từ các tờ báo lớn trong kháng chiến như báo Nhân dân, Cứu Quốc, Vệ Quốc Quân, Lao động, Đài Tiếng nói Việt Nam, Vui Sống, Phụ nữ cứu quốc Liên khu X, Độc Lập, Quân Bạch Đằng…, cùng một số ít đến từ Cục, Ban tuyên huấn. 42 học viên ấy về sau đã trở thành những trụ cột của nền báo chí cách mạng, nhiều người đảm nhiệm vị trí lãnh đạo các cơ quan báo chí hoặc trở thành nhà nghiên cứu uy tín như Bành Bảo, Hữu Mai, Hoàng Kiên Trung (Trần Kiên), Phạm Viết Thiệu, Hải Như…
Khóa học độc đáo này khai giảng vào ngày 4/4/1949 và bế giảng vào ngày 6/7/1949. Dù chỉ vỏn vẹn hơn 3 tháng, ngôi trường đặc biệt này cùng lớp học duy nhất của nó đã kịp ươm mầm những “hạt giống đỏ” đầu tiên, gieo nền móng vững chắc cho sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam từ thuở ban sơ cho đến tận ngày nay.
Rèn luyện đội ngũ báo chí giữa bão lửa chiến tranh
Là một nhà báo thuộc thế hệ hậu sinh, sống trong kỷ nguyên báo chí công nghệ số, chúng tôi không khỏi kinh ngạc khi đến thăm Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Giữa khói lửa ngút trời của cuộc kháng chiến, lớp dạy và học làm báo duy nhất tại đây lại diễn ra vô cùng bài bản và khoa học, bao trùm cả lý luận lẫn thực tiễn. Không chỉ giới hạn trong lĩnh vực báo chí, chương trình còn mở rộng sang cả văn học-nghệ thuật, những yếu tố mật thiết gắn liền với công tác báo chí và tuyên truyền.
 |
| Bia Di tích lịch sử cấp quốc gia Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng – Ảnh: X.H |
Điều đó được minh chứng rõ nét qua các đề mục và nội dung giảng dạy. Về lịch sử, lý luận và chính trị chung của báo chí, các chuyên đề được đảm trách bởi những đồng chí lãnh đạo như Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Tố Hữu… đã đặt nền tảng tư tưởng vững chắc.
Về kỹ năng báo chí chuyên sâu trong các mảng nội dung và thể loại khác nhau, kiến thức được truyền đạt bởi những nhà báo kỳ cựu như Như Phong (Phụ trách báo Cứu Quốc Liên khu III), Văn Tân (chuyên viết bình luận quốc tế trên báo Cứu Quốc), Xuân Trường (chuyên viết bình luận thời sự trên báo Sự Thật)… Về văn hóa-văn nghệ phục vụ báo chí và tuyên truyền, các nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch tài danh như Đồ Phồn, Tú Mỡ, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi… đã trực tiếp đứng lớp.
Thật vậy, chỉ với 3 tháng ngắn ngủi của khóa học, các học viên đã lĩnh hội được khối kiến thức tổng quan về báo chí, trau dồi kỹ năng làm báo trên nhiều lĩnh vực, và tích lũy vốn hiểu biết sâu rộng về văn hóa-văn nghệ để phục vụ công tác tuyên truyền. Ngoài ra, khóa học còn bao gồm các chuyên đề quý giá về quản lý, công tác trị sự và phát hành báo chí, cho thấy sự toàn diện trong chương trình đào tạo.
Chúng tôi vô cùng ấn tượng khi trong số các chuyên đề giảng dạy, có những nội dung lý thuyết báo chí hiện đại được truyền tải bởi chính những cán bộ lãnh đạo cách mạng chủ chốt và những nhà báo lừng danh. Đơn cử như Đại tướng Võ Nguyên Giáp giảng dạy chuyên đề Phóng sự, ký sự chiến tranh, hay đồng chí Trần Huy Liệu, Ủy viên BCH Hội Văn hóa Việt Nam, với chuyên đề Bút chiến và lịch sử… Có thể khẳng định, việc đào tạo một đội ngũ nhà báo với nội dung dạy và học phong phú, chuyên sâu như vậy giữa bão lửa chiến tranh thực sự là một kỳ tích có một không hai trong lịch sử.
Từ ngôi trường đặc biệt này…
 |
| Tấm bảng phục dựng tại lớp học của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng – Ảnh: X.H |
Dù không trực tiếp đứng lớp, Chủ tịch Hồ Chí Minh, với vai trò kiến tạo Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng, đã hai lần gửi thư căn dặn vào dịp khai giảng và bế giảng. Nội dung các bức thư không chỉ là nguồn động viên lớn lao cho các học viên mà còn vạch rõ mục tiêu cao cả của nhà báo trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, Người cũng chỉ ra những phẩm chất cốt lõi cần có của người làm báo để không ngừng nâng cao tay nghề, tạo ra những tác phẩm chất lượng phục vụ công cuộc kháng chiến, kiến quốc vào thời điểm bấy giờ.
Những học viên trưởng thành từ lớp học này về sau đều trở thành những nhà báo lão thành, những cán bộ chủ chốt lãnh đạo các cơ quan tuyên truyền, văn hóa, báo chí, trở thành những tấm gương sáng ngời để các thế hệ nhà báo nối tiếp noi theo.
Hơn ba phần tư thế kỷ đã trôi qua, Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng ngày nay đã được phục dựng, và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia vào năm 2019. Hiện tại, nơi đây trở thành điểm đến thiêng liêng, đón tiếp nhiều đoàn du khách và nhà báo từ khắp các tỉnh, thành trong cả nước đến thăm viếng và tìm hiểu về chặng đường hình thành đầy gian khó nhưng oanh liệt của báo chí cách mạng Việt Nam buổi đầu kháng chiến.
Phạm Xuân Hùng
