Nạn nhân chất độc màu da cam: “Nỗi đau không quên” và khát vọng công lý!

Bài báo kể về thảm kịch bi tráng xảy ra vào ngày 23/11/1972 tại Hầm Lán An Hưng (Quảng Trị), khi máy bay B-52 của Mỹ ném bom trúng một cuộc họp quan trọng, cướp đi sinh mạng của khoảng 60 người, trong đó có 46 cán bộ từ cấp thôn đến cấp tỉnh. Mặc dù đã được công nhận là di tích lịch sử, hiện tại địa điểm này chỉ có một chiếc am nhỏ do người dân dựng lên để hương khói, không có công trình tưởng niệm xứng tầm. Kế hoạch xây dựng công trình tưởng niệm đã gặp nhiều khó khăn về kinh phí và giải phóng mặt bằng. Bài báo nhấn mạnh sự cấp thiết của việc xây dựng một tượng đài xứng đáng để tri ân các anh hùng, bảo tồn lịch sử và truyền lại ký ức về sự hy sinh cho thế hệ mai sau trước khi những nhân chứng cuối cùng không còn.

QTO – Dù thời gian khắc nghiệt đã phủ mờ nhiều ký ức, nhưng chiếc am nhỏ ven đường cùng làn khói hương của người dân vẫn âm thầm khắc ghi sự hy sinh anh dũng của hàng chục cán bộ từ cấp thôn đến tỉnh, những người đã vĩnh viễn nằm lại trong một cuộc họp giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Để câu chuyện bi tráng này không chìm vào quên lãng, một công trình tưởng niệm xứng tầm là điều cấp thiết.

Sự Bi Tráng Của Nấm Mộ Chung

Ngày 2/4/1972, Cam Lộ được giải phóng, song bình yên vẫn chưa thể trọn vẹn trên mảnh đất này. Bom đạn của địch từ máy bay và pháo binh vẫn không ngừng trút xuống, tàn phá làng mạc, cướp đi sinh mạng của cán bộ, chiến sĩ và dân thường. Ngay cả những nơi được cho là an toàn trong vùng giải phóng cũng không thoát khỏi sự hủy diệt của chiến tranh. Hầm Lán An Hưng, còn được biết đến với tên gọi hầm mộ liệt sĩ thôn An Hưng, thuộc xã Cam Mỹ trước đây (nay là thôn 8, xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị), chính là minh chứng đau thương cho sự mất mát to lớn ấy.

Theo hồi ức của ông Nguyễn Minh Kỳ, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, khi đó là Bí thư Huyện ủy Cam Lộ, vào khoảng 15 giờ ngày 23/11/1972, một cuộc họp quan trọng đang diễn ra tại Hầm Lán An Hưng với sự tham gia của nhiều cán bộ. Bất ngờ, máy bay B-52 của Mỹ đã trút bom xuống khu vực này. Quả bom đánh trúng hầm, sức công phá kinh hoàng đã kích nổ số vũ khí cất giữ bên trong, bao gồm súng B40, B41, đạn cối và lựu đạn. Những tiếng nổ liên tiếp xé toạc lòng đất, biến nơi trú ẩn an toàn thành nấm mộ chung của hàng chục cán bộ.

Chiếc am nhỏ do người dân dựng lên bên đường để hương khói cho các liệt sĩ – Ảnh: N.T

Ông Nguyễn Minh Kỳ kể lại, trận bom đã cướp đi sinh mạng của khoảng 60 người, trong đó có 46 cán bộ từ cấp thôn đến cấp tỉnh. Họ tập trung tại cuộc họp để bàn giải pháp cứu trợ Nhân dân vùng giải phóng trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt. Không ai ngờ rằng cuộc họp ấy lại là cuộc gặp gỡ cuối cùng. Cho đến nay, nguyên nhân chính xác dẫn đến việc địch phát hiện và oanh tạc cuộc họp vẫn chưa được làm rõ.

Ông Kỳ nhận định, có khả năng máy bay địch đã dò được tín hiệu vô tuyến từ một đơn vị bộ đội chủ lực đóng quân gần đó. Sau thảm kịch, những người hy sinh được an táng ngay tại khu vực này. Về sau, hài cốt của họ được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Cam Thành, nay là Nghĩa trang liệt sĩ xã Cam Lộ. Các anh hùng đã yên nghỉ bên đồng đội, nhưng địa điểm bi thương ấy dần trở nên hoang vắng. Dấu vết của trận bom đã bị thời gian xóa nhòa trên mặt đất; câu chuyện đau lòng chủ yếu được lưu giữ qua ký ức của các nhân chứng và những lời kể truyền miệng.

Nén Hương Giữ Ấm Ký Ức

Trở lại Hầm Lán An Hưng ngày nay, chúng tôi không thể tìm thấy bất kỳ dấu tích nào của nơi hàng chục cán bộ cách mạng đã ngã xuống. Không bia đá, không bảng thông tin, cũng không có công trình tưởng niệm. Điều còn lại chỉ là chiếc am nhỏ do ông Nguyễn Tất Thắng cùng hai hộ dân gần đó dựng lên, cách vị trí hầm cũ vài mét, để thắp hương tưởng nhớ những người đã khuất.

Vào các ngày mồng một, ngày rằm, lễ, Tết, người dân địa phương và thân nhân các liệt sĩ lại tìm về đây thắp nén hương tưởng niệm. Hằng năm, cứ đến dịp kỷ niệm Ngày Thương binh-Liệt sĩ, ba hộ dân này lại cùng nhau tổ chức lễ giỗ cho những người đã hy sinh, xem họ như những người thân trong gia đình.

Đối với người dân sống quanh khu vực Hầm Lán An Hưng, việc thắp hương, chăm sóc chiếc am nhỏ là cách họ thể hiện nghĩa tình sâu nặng với những người đã vĩnh viễn nằm lại trên mảnh đất quê hương. Chính từ những hành động bình dị ấy, câu chuyện về sự hy sinh cao cả tiếp tục được lưu truyền trong cộng đồng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay trân trọng quá khứ và gìn giữ những giá trị lịch sử của vùng đất này.

Sự chăm sóc lặng lẽ, bền bỉ của người dân đã góp phần giữ cho địa điểm lịch sử này không bị lãng quên. Tuy nhiên, việc gìn giữ ký ức chỉ dựa vào một vài hộ dân khó có thể duy trì lâu dài. Khi những nhân chứng cuối cùng dần vắng bóng, câu chuyện về Hầm Lán An Hưng có nguy cơ bị thời gian phủ mờ. Do đó, một dấu tích tưởng niệm được xây dựng cùng thông tin lịch sử đầy đủ sẽ giúp mọi người hiểu sâu sắc hơn về sự hy sinh của các thế hệ cha anh, đồng thời nhận thức rõ rằng mảnh đất bình yên hôm nay đã từng thấm đẫm biết bao mất mát, đau thương.

Để Lịch Sử Không Bao Giờ Lãng Quên

Trong danh mục di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh do UBND tỉnh Quảng Trị ban hành kèm Quyết định số 2196/2004/QĐ-UB ngày 14/7/2004, địa điểm này đã được ghi danh là “Địa điểm hầm mộ liệt sĩ thôn An Hưng”. Như vậy, nơi các cán bộ hy sinh đã được công nhận trong danh mục của tỉnh, nhưng trên thực địa vẫn chưa có bất kỳ dấu tích tưởng niệm nào.

Hầm Lán An Hưng, nơi 46 cán bộ hy sinh giờ chỉ còn khoảnh đất trống đầy cỏ rác – Ảnh N.T

Theo ông Nguyễn Minh Kỳ, trước đây, Ban liên lạc xã Cam Mỹ đã từng đề xuất với huyện Cam Lộ về việc xây dựng công trình tưởng niệm tại nơi các cán bộ đã hy sinh. Về chủ trương, huyện đã đồng ý. Tuy nhiên, do những khó khăn về kinh phí bồi thường hoặc hoán đổi đất để giải phóng mặt bằng, đề xuất này vẫn chưa thể hiện thực hóa. Cho đến nay, mong muốn có một dấu tích tưởng niệm tại Hầm Lán An Hưng vẫn là nguyện vọng thiết tha của cán bộ và Nhân dân địa phương.

Ông Thái Tăng Thiện, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội, UBND xã Cam Lộ, cho biết khu đất hiện thuộc quyền sử dụng của người dân, trong khi chính quyền địa phương vẫn chưa tìm được vị trí phù hợp để hoán đổi. Bên cạnh đó, nguồn kinh phí xây dựng công trình cũng là một thách thức lớn cần được giải quyết.

Để hiện thực hóa nguyện vọng chính đáng này, tôi cho rằng cần có sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng. Trên cơ sở rà soát hiện trạng sử dụng đất, các cơ quan liên quan cần nghiên cứu kỹ lưỡng phương án kinh phí bồi thường hoặc hoán đổi đất để giải phóng mặt bằng. Về nguồn lực, cần có sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, đồng thời vận động hiệu quả các tổ chức, doanh nghiệp, và các nhà hảo tâm cùng chung tay đóng góp. Sự kết hợp đồng bộ giữa nguồn lực nhà nước và nguồn lực xã hội sẽ tháo gỡ khó khăn, sớm xây dựng công trình tưởng niệm xứng tầm.

Rời Hầm Lán An Hưng, hình ảnh chiếc am nhỏ đơn sơ và khoảnh đất lặng im vẫn khiến tôi day dứt khôn nguôi. Một địa điểm gắn liền với sự hy sinh của khoảng 60 người, trong đó có 46 cán bộ, đến nay vẫn chưa có một công trình tưởng niệm xứng đáng. Tri ân không chỉ là thắp hương tưởng nhớ, mà còn là trách nhiệm bảo tồn những địa chỉ lịch sử, lưu giữ câu chuyện về sự hy sinh và trao truyền ký ức ấy cho thế hệ mai sau. Công trình tưởng niệm tại Hầm Lán An Hưng, nếu được xây dựng, sẽ là lời nhắc nhở bền lâu về những mất mát không thể đong đếm của chiến tranh và giá trị thiêng liêng của hòa bình. Để mai này, khi những nhân chứng cuối cùng không còn, khoảnh đất ấy vẫn có thể tự kể câu chuyện bi tráng của mình cho muôn đời sau.

Nguyễn Tý