Thổ cẩm mang giá trị văn hóa, tinh thần sâu sắc và là biểu tượng bản sắc thiêng liêng của người Pa Kô ở miền Tây Quảng Trị, từng đứng trước nguy cơ mai một do tác động của thời gian và xu hướng hiện đại. Nhờ những cá nhân tâm huyết như bà Đoàn Thị Nga, người đã dành hơn một thập kỷ để khôi phục và truyền dạy nghề, cùng với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, nghề dệt truyền thống đã được làm sống lại. Các tổ dệt thổ cẩm đã hình thành, tạo ra những sản phẩm kết hợp hài hòa giữa nét truyền thống tinh túy và sự cách tân về mẫu mã, đáp ứng thị hiếu thị trường. Sự hồi sinh này không chỉ bảo tồn di sản văn hóa mà còn tạo sinh kế bền vững, giúp thổ cẩm Pa Kô được khách hàng gần xa yêu mến và khẳng định vị thế là một phần linh hồn của dân tộc.
QTO – Trong những buổi hàn huyên ấm cúng, người bà vẫn thường kể cho cô cháu gái nghe về thổ cẩm, bằng những câu chuyện rực rỡ sắc màu, trải dài tựa sợi chỉ trên khung dệt. “Thuở xưa, mỗi khi con gái về nhà chồng, song thân sẽ mang theo những tấm thổ cẩm tinh xảo nhất, như của hồi môn trân quý trao gửi con. Đổi lại, nhà trai sẽ sính lễ bằng bạc trắng, trang sức, cồng chiêng… Đây là phong tục thiêng liêng đã được dân tộc Pa Kô gìn giữ qua bao thế hệ.”
 |
| Bà Kăn Hùng ở xã La Lay -Ảnh: P.T.L |
Trong lòng đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi miền Tây Quảng Trị, thổ cẩm đối với người Pa Kô không chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng phong phú và khả năng quan sát đời sống tinh tế, mà còn là sự kết tinh kỳ diệu qua đôi bàn tay tài hoa của những người phụ nữ. Nó hiện diện như ký ức thiêng liêng về nguồn cội, một sợi dây vô hình bền chặt, nối liền quá khứ với tương lai của cả một dân tộc.
Tuy nhiên, trước tác động của chiến tranh và dòng chảy xu hướng thời trang hiện đại, nghề dệt thổ cẩm truyền thống đứng trước nguy cơ mai một khó tránh khỏi. May mắn thay, trong cộng đồng người Pa Kô, vẫn còn những tâm hồn kiên trinh, đau đáu gìn giữ và khôi phục nghề dệt mà tiền nhân đã dày công gây dựng.
Trong khi bà Kăn Hùng dành cả cuộc đời gìn giữ những bộ trang phục thổ cẩm gần như nguyên bản, thì bà Đoàn Thị Nga và chị Hồ Thị Chanh lại luôn trăn trở, nung nấu khát vọng phục hồi nghề dệt truyền thống của tổ tiên. Việc khôi phục này là một hành trình dài lâu, đầy thử thách, không chỉ đòi hỏi sự đầu tư về khung dệt, nguyên liệu, công sức học hỏi, mà yếu tố cốt lõi và quyết định chính là lòng quyết tâm bền bỉ cùng tình yêu sâu sắc mà người thợ dệt dành cho thổ cẩm qua thời gian.
Mặc dù cuộc sống của đồng bào Pa Kô giữa đại ngàn vẫn chủ yếu gắn liền với nương rẫy, bao gian khó, nhọc nhằn không thể ngăn cản bước chân bà Nga quay về với nghề dệt. Hơn một thập kỷ trước, bà đã đưa ra quyết định quan trọng: dành thời gian và tâm huyết để làm sống dậy những ký ức thân thương về đôi tay thoăn thoắt của mẹ, của bà bên bếp lửa nhà sàn, nơi sợi chỉ dệt nên văn hóa.
“Thuở ấu thơ, tôi còn nhớ rõ những đêm mưa hay buổi tối tĩnh lặng, người lớn thường tranh thủ dệt thổ cẩm, trong khi lũ trẻ con vô tư nô đùa quanh khung dệt. Về sau, tình cờ gặp lại những người vẫn miệt mài với nghề dệt, gợi nhớ hình ảnh của bà và mẹ tôi ngày xưa, tôi đã quyết tâm sắp xếp thời gian để theo học. Tôi tự hào vì đã thực hiện được một việc làm ý nghĩa. Những ngày không lên rẫy, tôi sẽ dệt tại nhà và tận tình hướng dẫn các chị em khác, với mong muốn thổ cẩm truyền thống của dân tộc chúng tôi sẽ trường tồn mãi mãi…”, bà Đoàn Thị Nga xúc động chia sẻ.
Dưới sự hướng dẫn tận tình của bà Nga cùng sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, chị em phụ nữ tại các thôn bản như Cu Tài, A Bung thuộc xã La Lay đã mạnh dạn và nhiệt tình tham gia vào tổ dệt thổ cẩm, số lượng thành viên ngày càng tăng. Bao tâm huyết của những nghệ nhân tài năng như bà Nga, chị Chanh, chị Chua đã được đền đáp xứng đáng.
Các sản phẩm thổ cẩm khởi nguồn từ vùng đất A Bung bên dòng Đakrông không chỉ bảo toàn được nét văn hóa truyền thống tinh túy của tổ tiên, thể hiện qua cách phối màu và trang trí hoa văn độc đáo, mà còn thể hiện sự cách tân khéo léo về mẫu mã, đáp ứng xu hướng thời trang hiện đại. Nhờ đó, chúng ngày càng nhận được sự yêu mến và ưa chuộng của khách hàng gần xa. Có thể khẳng định, nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Pa Kô nơi đây đã thực sự hồi sinh mạnh mẽ và đang trên đà phát triển bền vững.
 |
| Bà Đoàn Thị Nga với hơn một thập kỷ gắn bó cùng nghề dệt thổ cẩm tại A Bung -Ảnh: P.T.L |
Thổ cẩm của đồng bào Pa Kô vượt xa giá trị của những tấm vải đơn thuần với màu sắc, họa tiết và hoa văn độc đáo, hài hòa, phản ánh sinh động thế giới quan của họ. Nó còn mang ý nghĩa tối quan trọng trong đời sống tinh thần, phong tục tập quán, trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống đậm bản sắc.
Trong các dịp lễ hội thiêng liêng như lễ mừng lúa mới, lễ cưới hỏi, lễ cúng thần núi, lễ hội A Riêu Ping…, thổ cẩm trở thành vật phẩm dâng cúng không thể thiếu, biểu trưng cho lòng hiếu thuận sâu sắc đối với thần linh, tổ tiên, ông bà, cha mẹ và những bậc tiền nhân có công với bản làng.
Nghề dệt thổ cẩm còn là một thước đo tinh tế về sự khéo léo, về đức tính cần cù, chịu thương chịu khó của người con gái trước ngưỡng cửa hôn nhân. Bởi lẽ đó, trong mỗi gia đình người Pa Kô ngày xưa, hầu hết các cô gái đều sở hữu khung dệt riêng và khi về nhà chồng, chiếc khung dệt ấy cũng sẽ được mang theo như một vật bất ly thân…
Trải qua hàng trăm năm gìn giữ và lưu truyền, người Pa Kô đã miệt mài tìm tòi nguyên liệu, kiến tạo nên những tấm thổ cẩm đa sắc màu, với hoa văn, họa tiết độc đáo, đường nét tinh tế đến kinh ngạc. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị vật chất phục vụ nhu cầu sinh hoạt, biểu trưng cho sự ấm no, giàu có, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật chứa đựng tinh hoa, thể hiện nét đặc trưng độc đáo trong kho tàng văn hóa phong phú của người Pa Kô.
“Tựa như thời của chúng tôi ngày trước, giờ đây là thời của con cháu, chúng sẽ không bao giờ lãng quên thổ cẩm. Ông bà, cha mẹ mai này có thể không còn, nhưng thổ cẩm là ký ức sống mãi, vì vậy chúng tôi phải gìn giữ nó trân trọng như bồng đứa con trên tay. Tôi rất đỗi vui mừng khi giờ đây, nhờ có máy móc, con cháu có thể dệt thổ cẩm nhanh hơn xưa. Tôi mong mỏi thế hệ trẻ sẽ tiếp tục sáng tạo nhiều sản phẩm giá trị hơn, dệt nên những tác phẩm thật đẹp, bởi thổ cẩm chính là một phần linh hồn thiêng liêng của dân tộc Pa Kô chúng tôi”, bà Kăn Hùng gửi gắm lời nhắn nhủ đầy tâm huyết.
Dẫu vậy, để nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Pa Kô thực sự trường tồn, không bị mai một, bên cạnh việc duy trì các lớp truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và hình thành các tổ dệt tự nguyện, cần có sự vào cuộc tích cực của chính quyền các cấp cùng ngành văn hóa, du lịch tỉnh Quảng Trị. Những biện pháp đồng bộ sẽ giúp thổ cẩm không chỉ tạo việc làm, góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững, mà còn là cách hiệu quả nhất để lưu giữ bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào Pa Kô giữa đại ngàn Trường Sơn.
Phan Tân Lâm
