Chạp mả làng: Nghi thức tâm linh, nét đẹp văn hóa truyền thống cần gìn giữ?

Bài báo kể về nỗi niềm của một người chồng (ông) trước ngày đại lễ Chạp Mả thiêng liêng ở quê nhà, khi ông ôm mối giận dỗi vô cớ với vợ (bà) dù bà vẫn lạc quan, ca hát. Nguồn cơn là sự ghen tuông vô lý của ông khi bà tái ngộ lão Huy, người bạn chiến trường cũ từng say mê bà, và ông hiểu lầm lời khen của bà dành cho người đó. Dù ông liên tục bóng gió trách móc, bà kiên quyết không nhượng bộ, khẳng định lòng chung thủy son sắt của mình. Cuối cùng, bà thẳng thắn đối chất, giải tỏa mọi hiểu lầm, khiến ông nhận ra sự lẩm cẩm của mình và nỗi ấm ức tan biến, chuẩn bị cùng con cháu đón mừng đại lễ Chạp Mả trong không khí sum vầy.

(QBĐT) – Gần kề ngày chạp mả, nỗi niềm trong lòng ông vẫn chưa thể tháo gỡ. Chạp mả không chỉ là đại lễ của mỗi dòng tộc mà còn là ngày trọng đại quy tụ toàn thể xóm làng trên khắp hai bờ sông Gianh. Đây là dịp để con cháu dù ở phương Nam, phương Bắc hay sinh sống nơi đất khách quê người đều hội tụ đông đủ, thể hiện lòng hiếu kính. Đối với họ, ngày này thiêng liêng hơn cả Tết, ngang tầm với ngày cha mẹ khuất núi. Bởi lẽ đó, có vô vàn công việc ông cần bàn bạc cùng bà để mọi sự được chu toàn, vẹn tròn.

Thế nhưng, ông đang chất chứa nỗi giận dỗi với bà. Mỗi khi nhìn thấy bà rạng rỡ, ông lại cảm thấy bực tức ngút trời. Sao bà có thể yêu đời đến vậy, lúc nào cũng ngân nga ca hát? Dường như ngay cả khi tai ương ập đến, bà vẫn tìm được lý do để giữ sự lạc quan. Điều khiến ông càng thêm tức tối là dù biết ông đang giận, bà vẫn vô tư hát: hát khi nấu ăn, hát lúc chăm sóc vườn rau, thậm chí còn lén vào nhà tắm thu âm rồi vừa làm việc vừa thưởng thức giọng hát của chính mình. Phải chăng bà hoàn toàn phớt lờ sự bực bội đang sôi sục trong lòng ông?

Quê nhà ông nép mình dưới chân dãy Hoành Sơn hùng vĩ, thuộc vùng châu thổ sông Gianh màu mỡ, nơi làng ông là một trong ba trăm ngôi làng đã quần tụ và phát triển từ ba, bốn thế kỷ trước. Trong ba mươi ngày của tháng Chạp, mỗi ngày có ít nhất mười làng tề tựu, chuẩn bị lợn mổ cùng các lễ vật trang trọng để tiến hành nghi thức cúng bái. Khắp các làng, các họ, mọi gia đình đều tất bật tu sửa, tôn tạo lăng miếu, chăm sóc mồ mả ông bà tổ tiên một cách chu đáo nhất.

Tùy theo truyền thống, có làng tổ chức chạp mả kính cẩn Thành hoàng bổn thổ, có làng tưởng nhớ các vị tổ khai canh lập ấp, lại có làng tri ân những nữ nhi đã có công dựng làng từ hàng trăm năm về trước. Sau đại lễ chạp mả của làng là đến ngày chạp mộ của các dòng họ, và tiếp theo đó là lễ chạp mộ ông bà tổ tiên trong từng gia đình. Như lời cha mẹ ông vẫn căn dặn lúc sinh thời, chạp mả là một trọng sự “đặt lên đầu, lên cổ” của mỗi nhà, mỗi tộc. Nếu việc chạp mả không được thực hiện đến nơi đến chốn, thì không còn gì để nói đến việc đón Tết.

Tuy nhiên, khác hẳn mọi lần, lần này bà không hề chủ động xoa dịu ông. Bà dường như phớt lờ sự giận dỗi của chồng, vẫn vô tư líu lo như thể chẳng có chuyện gì xảy ra, khiến nỗi u uất trong lòng ông càng thêm chồng chất.

Căn nguyên của mọi sự bất hòa này chính là do lão Huy, người bạn chiến trường của hai ông bà. Sau năm mươi năm bặt tin, giờ đây họ đã nối lại liên lạc và thường xuyên “í ới” qua Zalo với cả ông và bà. Hồi trẻ, lão Huy từng say mê bà, mê cô y tá tóc dài, da trắng, vừa dịu dàng lại vừa chu đáo. Nhưng bà đã một lòng một dạ chọn ông. Chuyện tình thuở thanh xuân nay lại trỗi dậy khi cả ba người đều đã gần chạm tuổi tám mươi.

Lão Huy thường khoe rằng lão đã trở thành giảng viên đại học ở miền Nam, có hai cô con gái thành đạt và cả vợ chồng lão đều là tiến sĩ. Bà lỡ lời buột miệng khen lão giỏi, thế mà ông lại ấm ức trong lòng, liên tục bóng gió trách móc bà: “Sao hồi ấy không chịu lấy người ta để giờ được làm bà tiến sĩ cho sang trọng? Giờ làm y tá làng có vẻ thiệt thòi lắm à?”. Bà cảm thấy ông thật vô lý. Ban đầu, như mọi khi, bà vẫn lựa lời dỗ dành ông, chỉ mong cho qua chuyện. Ở tuổi này, chỉ thở thôi đã thấy mệt, cãi vã chỉ khiến cả hai thêm ốm yếu. Nhưng ông lại được đà làm tới, suốt ngày châm chọc, cạnh khóe. Vốn dĩ bà là người luôn muốn đơn giản hóa mọi chuyện để cuộc sống nhẹ nhàng hơn. Tuy nhiên, lần này bà rõ ràng bị oan ức, không đáng phải chịu những lời lẽ khó nghe từ ông.

“Thuở lão Huy và bà còn xuân sắc, bà còn chẳng màng, giờ đây già cả lọm khọm thế này thì còn vướng bận gì mà ông cứ ghen tuông vô cớ?”. Bà thường lẩm bẩm mỗi khi ông kiếm cớ hờn mát, rồi sau đó bà mặc kệ ông với nỗi hờn ghen vớ vẩn ấy. Vốn dĩ chồng bà là người tốt bụng, hết mực yêu vợ thương con. Chỉ có điều, ông hay làm nũng bà, và bà thì lại luôn chiều chuộng ông, một người thương binh vẫn còn mang mảnh đạn trong người. Có lẽ, nếu bình chọn danh hiệu “Người vợ chiều chồng nhất”, bà sẽ giành giải nhất. Bà luôn khéo léo nương theo thói “làm mình làm mẩy” của ông, cốt để ông tìm thấy niềm an ủi và sự vui thích trong cuộc sống.

Tuy nhiên, lần này bà kiên quyết không nhượng bộ. Bởi lẽ, đây là vấn đề liên quan đến thể diện và sự trong sạch của bà. Lòng bà trong veo như nước, ông đừng hòng vu oan giá họa cho bà. Cả cuộc đời này, bà chỉ biết có một mình ông, trọn vẹn tình yêu thương dành cho ông, đến giờ vẫn vậy. Ông còn muốn đòi hỏi gì hơn ở bà nữa chứ!

Dù sao, ông không phải là trưởng tộc, nên ông chỉ cần tuân theo những gì đã được bàn bạc và cắt đặt. Nhưng còn công việc trong nhà, mặc dù con gái, con trai từ tỉnh về thường xuyên thì không nói, thằng Út từ Đức cũng sẽ trở về, vậy mà bà vẫn bình chân như vại, không chút lo lắng. Như mọi lần, có lẽ ông đã gắt gỏng um lên, đại loại như: “Hát hò suốt ngày, việc cúng chạp thu xếp đến đâu rồi?”. Bà sẽ thẽ thọt giải thích nọ kia, tìm cách xoa dịu ông. Và ông sẽ gật gù hài lòng. Có điều, thái độ dứt khoát của bà lần này khiến ông không dám lên mặt hay thét lác nữa. Càng như vậy, khối đá nặng nề trong lòng ông càng thêm trĩu nặng.

                …

Để giải tỏa nỗi bức bối trong lòng, ông lững thững bước ra bờ sông Gianh. Dòng sông đã lẫy lừng suốt chiều dài lịch sử đất nước, chiều nay vẫn xanh ngắt một màu trời, cuồn cuộn đổ ra biển lớn. Tuổi trẻ của ông gắn liền với những năm tháng đi B biền biệt, khi trở về, dòng sông vẫn vẹn nguyên như thế: vừa hiền hòa, vừa dữ dội; vừa màu mỡ, lại lắm tai ương. Nhưng cũng chính dòng sông ấy đã vun đắp, chở che cho bao thế hệ trù mật trên hai bờ, để dù đi đâu xa, mỗi người con đều đau đáu nhớ về.

Khi ông trở về nhà, con cháu đã tề tựu đông đủ, những lễ vật cúng chạp cho ngày mai đã được bày biện la liệt. Hóa ra, bà đã âm thầm chỉ đạo các con mua sắm, chứ không đích thân soạn sửa như mọi năm nữa. Ông đưa mắt tìm bà, bà vẫn đang vừa nhặt rau vừa véo von hát, thi thoảng lại dừng lại để trả lời con cháu. Nhìn thấy con cháu sum vầy, ông cảm thấy lòng nhẹ nhõm hơn hẳn. “Thôi thì ngày mai cứ ra đình làm lễ rước linh Thành hoàng làng trước đã, mọi việc còn lại đã có con cháu lo liệu cả rồi”, ông thầm nghĩ.

Buổi tối, đám con cháu rủ nhau đi thăm hỏi bà con chòm xóm. Đây là một phong tục đẹp của làng, góp phần gắn kết tình thân. Nhờ những truyền thống như vậy mà con cháu đời này sang đời khác vẫn luôn giữ được sự gắn bó sâu sắc, thân thuộc với quê hương.

Bà nhấp một ngụm trà hoa cúc thanh tao, rồi chậm rãi mở lời:

– Tui đã nhường nhịn ông cả một đời, bởi tui thấu hiểu những khó khăn, tật nguyền mà ông phải mang trong người. Nhưng lần này, để con cháu trở về được vui vẻ, tui nói vắn tắt thế này: ông có hiểu thì hiểu, không hiểu thì mai tui sẽ nói rõ ràng cho các con nghe để chúng nó phân xử.

“Lão Huy dù có là tiến sĩ, có là người tài giỏi đến mấy tui cũng chẳng bận tâm. Thời thanh xuân tui đã lựa chọn ông, và giờ đây khi về già, tui vẫn một lòng sát cánh bên ông. Chúng ta có đủ cả con trai, con gái, cháu chắt đều đỗ đạt thành danh. Vậy mà ông còn ấm ức điều gì mà cứ nặng nhẹ, trách móc tui mãi? Chẳng qua chúng ta là những đồng đội cũ đã thất lạc tin tức mấy chục năm, giờ tìm lại được nhau thì vui mừng, cốt chỉ để hỏi thăm và ôn lại những năm tháng chiến đấu gian khổ. Lão Huy cũng chỉ có ý đó thôi, vợ lão còn sờ sờ ra đó, ông thật là tào lao!”.

Đây là lần đầu tiên bà mắng ông một cách thẳng thắn. Và cũng là lần đầu tiên ông không lấy uy thế mà át lời bà. “Tuổi già thật lẩm cẩm rồi, toàn nghĩ đâu đâu!”, ông thầm nhủ. Ông im lặng một lúc, cảm thấy khối đá nặng nề trong lòng từ từ tan biến. Đuối lý lẫn tình, ông đành giả vờ chuyển sang kể chuyện chạp mả ngày mai. Thấy ông đã xuôi, bà cũng dịu lại.

Sau đó, bà giục ông đi nghỉ sớm. Đến giờ bà phải tập hát cho tiết mục đơn ca của mình, sẽ biểu diễn trong phần hội giữa đình làng vào ngày mai.

Ngày mai, tháng chạp mả ở quê bà sẽ chính thức bắt đầu, mở ra một chuỗi lễ hội kéo dài cả tháng cho đến Tết. Khắp làng trên xóm dưới đều đông vui, náo nức. Tiếng trẻ thơ ríu ran vang vọng từ mọi nhà, tạo nên một không khí ấm áp, sum vầy. Lòng người cũng vì thế mà trở nên thiết tha, gắn bó hơn. Bà vừa ngân nga khúc hát, vừa hình dung về lễ hội dân gian của quê mình – một lễ hội không cầu kỳ nhưng lại bền vững, trường tồn qua bao thế hệ. Lễ hội ấy đã gieo vào tâm thức mỗi người lòng hiếu thảo, sự kính trọng, hướng về tổ tiên, về nguồn cội thiêng liêng; sừng sững như dãy Hoành Sơn hùng vĩ, bao la như dòng sông Gianh tình tự…

Nguyễn Hương Duyên

Nguồn: Nguồn bài viết