Hàng năm, vào cuối tháng 11 âm lịch, nông dân quanh phá Hạc Hải có truyền thống theo máy cày (trước kia là trâu) để bắt cá đồng trong quá trình chuẩn bị đất cho vụ đông-xuân, vừa cải thiện sinh kế vừa duy trì nét văn hóa đặc sắc. Tuy nhiên, nguồn lợi cá đồng đã cạn kiệt đáng kể do tác động của môi trường và con người, khiến phương thức đánh bắt truyền thống này dần mai một. Để thích ứng, nông dân địa phương đã phát triển mô hình nuôi cá đồng trên ruộng lúa vào mùa nước nổi (từ tháng 7 đến tháng 11 âm lịch). Mô hình này tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên, chi phí thấp, mang lại lợi nhuận kinh tế cao (khoảng 30 triệu đồng/ha/vụ) cho nông dân trong thời gian ruộng bỏ hoang. Ngoài ra, việc nuôi cá còn góp phần xử lý sâu bệnh và tăng độ màu mỡ cho đất, hỗ trợ bền vững cho vụ lúa kế tiếp.
QTO – Mỗi năm, vào khoảng cuối tháng 11 âm lịch, khi mực nước tại phá Hạc Hải dần hạ thấp, đó cũng là lúc cộng đồng nông dân các xã lân cận khởi công công tác cày bừa, chuẩn bị đất đai cho vụ gieo cấy đông-xuân. Vào thời khắc này, bà con cũng tận dụng cơ hội “bám sát” theo máy cày (mà người dân địa phương quen gọi là “lồng”) để thu hoạch các loài cá đồng, nhằm cải thiện sinh kế…
Truyền thống theo trâu, hiện đại theo máy
Những ngày này, trên các cánh đồng thuộc các xã Ninh Châu, Trường Ninh, Cam Hồng, Lệ Thủy, Lệ Ninh, Tân Mỹ…, âm thanh máy cày rộn rã vang vọng khắp không gian. Trong khi chiếc máy cày đang miệt mài “lồng” xới đất cho thửa ruộng của gia đình, ông Nguyễn Hữu Cường (68 tuổi), cư dân xã Lệ Ninh, một tay cầm nơm, một tay đeo oi, tất tả chạy theo luồng máy để thu bắt cá đồng.
Khi lưỡi cày máy xới qua, dòng nước bị đẩy dạt sang hai bên, phơi bày lớp bùn sủi bọt, nơi các loài thủy sản như cá, cua, tôm… quẫy đạp dữ dội. Trong khoảnh khắc đó, ông Cường chỉ cần thoăn thoắt vớt chúng cho vào oi đựng. Đối với những cá thể lớn, đặc biệt là cá lóc (cá tràu) với sức mạnh đáng kể, ông phải khéo léo dùng nơm úp giữ trước khi bắt.
Theo lời ông Cường, phương thức đánh bắt cá đồng theo cách này đã tồn tại từ xa xưa. Trước kia, khi chưa có máy móc, công việc cày bừa của nông dân nơi đây hoàn toàn phụ thuộc vào sức kéo của trâu, bò. Tại những thửa ruộng sâu, họ phải ghép đôi trâu mới đủ sức kéo cày, bừa. Lúc bấy giờ, nước trong ruộng cũng được tát cạn bớt, kết hợp với sự xáo trộn mạnh mẽ từ cày bừa, đàn cá đồng không còn nơi trú ngụ, buộc phải “trồi” lên khỏi lớp bùn non. Đây cũng là thời điểm mà người nông dân dễ dàng thu hoạch cá nhất.
 |
| Người dân xã Tân Mỹ thu hoạch cá đồng nuôi mùa nước nổi – Ảnh: P.P |
“Trên cánh đồng của vùng “hai huyện” (Quảng Ninh và Lệ Thủy cũ) ngày xưa, tôm cá dồi dào vô kể. Vào mùa cày bừa, các loài cá, đặc biệt là cá lóc đang độ lớn nên con nào con nấy đều mập mạp. Chỉ sau một buổi “theo trâu”, lượng cá bắt được không chỉ đủ ăn mà bà con còn phơi khô, làm mắm để dùng dần trong năm. Tại huyện Lệ Thủy (cũ), mắm cá lóc đã trở thành một món đặc sản trứ danh, mang đậm hương vị quê nhà, khiến ai thưởng thức một lần cũng khó lòng quên được”, ông Cường hồi tưởng.
Cũng theo ông Cường, khoảng 20 năm trở lại đây, cùng với sự du nhập của cơ giới hóa vào sản xuất nông nghiệp, người nông dân thay vì dùng trâu cày bừa, đã giao phó hoàn toàn công việc làm đất chuẩn bị cho vụ gieo sạ đông-xuân cho máy móc đảm nhiệm. Tuy nhiên, tập quán thu hoạch cá đồng theo mùa “lồng” ruộng vẫn duy trì như một thói quen, không chỉ nhằm cải thiện bữa ăn mà còn trở thành một nét văn hóa truyền thống đặc sắc của người nông dân vùng chiêm trũng này.
Nghề nuôi cá mùa nước nổi
Những năm gần đây, do nhiều yếu tố tác động, nguồn lợi thủy sản trên các cánh đồng quanh phá Hạc Hải đang dần cạn kiệt. Hoạt động “chạy” theo máy “lồng” để bắt cá đồng vẫn còn đó nhưng đã ít nhiều mai một bởi sản lượng tôm cá đánh bắt được không còn đáng kể. Bù lại, hiện nay, nông dân quanh vùng đầm phá này đã linh hoạt nắm bắt quy luật tự nhiên để phát triển mô hình nuôi cá đồng trong mùa nước nổi.
Hằng năm, vào khoảng tháng 7 âm lịch, khi mưa lớn bắt đầu trút xuống, nước lũ tràn về đã kiến tạo nên một mùa nước nổi mênh mông trên phá Hạc Hải. Thời điểm này, các thửa ruộng xung quanh cũng ngập tràn nước. Tận dụng những cánh đồng lúa đang trong giai đoạn bỏ hoang, ngập nước, nông dân đã quy hoạch, đắp bờ đê, giăng lưới và mua giống thả nuôi cá đồng. Nhiều hộ còn mạnh dạn thuê thêm diện tích ruộng để mở rộng quy mô thả cá.
Cá nuôi mùa nước nổi chỉ được duy trì trong khoảng 3 tháng, bởi đến tháng 11 âm lịch, bà con phải thu hoạch để trả lại đất kịp thời cho vụ sản xuất đông-xuân theo lịch thời vụ. Dù vậy, việc nuôi cá mùa nước nổi, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào trên đồng ruộng, giúp cá lớn nhanh, chi phí thấp, mang lại lợi nhuận cao cho người nuôi.
Trên cánh đồng lúa của thôn Xuân Bắc-Hoa Thủy (xã Lệ Ninh), nằm kề phá Hạc Hải, vào mùa nước nổi, toàn bộ cánh đồng chìm trong biển nước bao la. Gần 10 năm qua, nông dân Nguyễn Công Lý đã đấu thầu hơn 2ha ruộng để canh tác lúa. Những năm gần đây, ngoài việc trồng lúa, ông đã đắp cao bờ ruộng, khoanh lưới thả cá vào mùa nước nổi, góp phần gia tăng nguồn thu nhập cho gia đình.
“Trước kia, sản vật đồng ruộng phong phú vô kể, đến mùa làm đất chuẩn bị cho vụ đông-xuân, cánh đồng “hai huyện” tựa như một ngày hội, bởi khung cảnh và âm thanh sôi động của tiếng máy cày nổ giòn, tiếng người điều khiển trâu, tiếng hò reo theo những luống cày, bừa để bắt cá tôm. Giờ đây, ruộng đồng không còn hào phóng như xưa, nhiều tác động của con người đã làm thay đổi môi trường sống, nguồn cá đồng cũng cạn kiệt dần nên mùa theo máy “lồng” đi bắt cá đồng cũng mai một dần…”, lão nông Nguyễn Hữu Cường trăn trở.
“Kết thúc vụ lúa hè-thu cũng là lúc trời mưa lớn, nước dâng cao. Đây chính là thời điểm chúng tôi bắt đầu bước vào vụ nuôi cá đồng ngắn ngày. Nuôi cá mùa nước nổi không tốn kém chi phí thức ăn nên mang lại thu nhập khá ổn định. Trung bình 2ha ruộng, mỗi vụ nuôi gia đình tôi lãi ròng hơn 60 triệu đồng, sau khi đã trừ mọi chi phí”, ông Lý chia sẻ.
Xã Tân Mỹ là địa phương có truyền thống hàng chục năm trong việc nuôi cá đồng mùa nước nổi. Cánh đồng các thôn Tân Hòa, Tân Hạ, Tân Ninh… với tổng diện tích hơn 100ha canh tác lúa đang được 40 hộ dân đấu thầu để nuôi cá. Những ngày này, nông dân ở đây đã tháo nước, tập trung thu hoạch cá, hoàn trả đất lại cho bà con kịp thời canh tác vụ lúa đông-xuân.
Trong lúc đang thu hoạch cá trên đồng ruộng, nông dân Lê Xuân Sơn phấn khởi chia sẻ: “Tôi cùng 4 anh em khác đã đấu thầu 10ha ruộng để thả cá. Đầu vụ, chúng tôi mua giống các loại cá đồng như trắm cỏ, chép, diếc, lóc… thả vào đồng ruộng. Sau 3 tháng nuôi, chúng tôi tiến hành thu hoạch. Cá nuôi theo phương thức tự nhiên nên thịt thơm ngon, bán được giá cao. Trong đó, cá trắm cỏ có giá 80 nghìn đồng/kg, cá diếc, cá lóc bán được giá cao hơn, từ 80-100 nghìn đồng/kg. Tổng vụ cá này, anh em chúng tôi đã bán được hơn 300 triệu đồng, trừ chi phí giống và tiền thuê đất, mỗi người lãi hơn 30 triệu đồng”.
Ông Trần Duy Hưng, Trưởng phòng Kinh tế xã Tân Mỹ, cho biết: Mô hình nuôi cá mùa nước nổi trên ruộng lúa đang phát triển mạnh mẽ tại địa phương, không chỉ mang lại lợi nhuận kinh tế cao mà còn tạo việc làm cho nông dân trong thời gian ruộng đồng bỏ hoang. Theo đó, mỗi hecta nuôi cá, sau khoảng 3 tháng, có thể cho thu nhập trung bình khoảng 30 triệu đồng.
“Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, nuôi cá trên ruộng còn góp phần xử lý tồn dư sau vụ mùa. Cá ăn sâu bọ, côn trùng, cỏ dại gây hại cho lúa, đồng thời chất thải của cá giúp tăng độ màu mỡ cho đất, có lợi cho vụ lúa tiếp theo”, ông Hưng nhấn mạnh.
Phan Phương
