Tìm về lịch sử lễ hội bơi, đua thuyền
Theo các cụ cao niên của huyện Lệ Thủy kể lại rằng: Tương truyền, vùng chiêm trũng Lệ Thủy ngày xưa thường cầu mưa “lấy nước để uống, lấy ruộng để cày”. Mùa hạn, dân làng cúng lễ và cùng nhau “hô huầy” đẩy thuyền xuống sông. Lâu dần tục lệ đã biến thành ngày hội chung của cả huyện. Và cũng từ đây, lễ hội đua thuyền không chỉ là ngày hội vui chơi, đua tài của người xứ Lệ mà còn là lễ cầu yên (an cư), cầu thịnh (lạc nghiệp) và cầu siêu (siêu độ vong linh) mang đậm màu sắc văn hóa của một vùng quê sông nước, trở thành chỗ dựa tinh thần của người dân, làm cho họ có thêm sức mạnh để chiến thắng thiên tai.
Các đò bơi xuất phát
Đến nay, lễ hội bơi, đua thuyền trên sông Kiến Giang vẫn chưa thể biết chính xác thời điểm ra đời cụ thể. Tuy nhiên, dựa vào một số tài liệu lịch sử có thể tạm xác định về thời điểm hình thành của lễ hội đua thuyền ở Lệ Thủy ra đời trước nửa cuối thế kỷ 15. Trong cuốn “Ô Châu cận lục” chuyên khảo cứu về địa lý và phong tục xứ Thuận Hóa xưa (nay là các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên – Huế), Tiến sỹ Dương Văn An, sinh năm 1914, tại làng Phúc Tuy, huyện Lệ Thủy (nay là thôn Tuy Lộc, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy) đã miêu tả quê hương mình, về dòng Bình Giang (tức sông Kiến Giang ngày nay): “Sang xuân mở hội đua thuyền với nhiều trai, thanh gái lịch”.
Các đò đua chờ hiệu lệnh buông phao
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, lễ hội bơi, đua thuyền huyện Lệ Thủy được tổ chức lần đầu tiên nhân dịp kỷ niệm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9/1946. Từ đó đến nay, lễ hội đua thuyền mừng Tết Độc lập bị gián đoạn 2 lần, trong đó lần 1 đã bị dừng lại 08 năm khi trai bơi phải gác mái chầm để cầm súng lên đường đi theo cuộc kháng chiến 9 năm chống Pháp. Hòa bình lập lại, dòng Kiến Giang lại dậy vang tiếng reo hò, tiếng trống, tiếng mõ trong ngày 2/9. Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ 1954, nhân dân xã Phong Thủy (nay là 03 xã An Thủy, Phong Thủy, Lộc Thủy) đưa thuyền từ căn cứ Bang – Rợn về mở hội bơi, đua thuyền mừng chiến thắng (dù đồn giặc Pháp ở Tuy Lộc chưa kịp rút). Tuy nhiên, tiếng bom rền của máy bay Mỹ ở Miền Bắc đã làm lễ hội đua thuyền lần thứ 2 bị gián đoạn từ năm 1965 – 1973 khi Hiệp định Paris có hiệu lực. Từ đó về sau, lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang đã được bảo tồn, giữ gìn từ đến tận hôm nay.
Rộn ràng bước vào không khí lễ hội
Có một điều khá lý thú là dù năm nào ở Quảng Bình có hạn hán đến mấy, sông hồ cạn kiệt nước, thì đúng dịp tổ chức lễ hội bơi, đua thuyền trên sông Kiến Giang đều có mưa. Năm 1993 và năm 1998 xảy ra hạn hán lịch sử ở Quảng Bình, dòng Kiến Giang khô cạn, nhiều người nghĩ rằng trong hai năm đó Lệ Thủy không thể tổ chức được lễ hội. Thế nhưng, thật bất ngờ, trước ngày Quốc khánh 2/9, trời bỗng đổ mưa lớn và sông lại đầy nước để tiếng trống, gõ mõ, tiếng reo hò vọng mãi suốt dọc đôi bờ sông…
Làm lễ hạ thủy
Mỗi khi tổ chức lễ hội bơi, đua thuyền, người dân các vùng trong huyện Lệ Thủy thường tụ họp tập trung ở đây vào lúc 3, 4 giờ sáng để có được vị trí xem tốt nhất bên bờ sông. Không chỉ có người dân Lệ Thủy, hàng nghìn người dân ở các địa phương khác trong tỉnh cũng náo nức đua nhau về đây để xem lễ hội bơi, đua thuyền. Vì thế, trong ngày lễ hội bơi, đua thuyền dọc bờ sông Kiến Giang đông kín người, từ các cụ già cho đến trẻ em. Thanh niên các làng có thuyền đua cầm Cờ Tổ quốc, chạy dọc theo hai bờ sông hò reo, cổ vũ, động viên các thuyền đua… Con em quê hương Lệ Thủy làm ăn, công tác xa quê, vào dịp tổ chức lễ hội đua thuyền Tết Độc lập cũng về dự hội đông đủ.
Chuẩn bị cho ngày lễ hội
Cứ khoảng vào đầu tháng 8, khi mùa màng đã gặt xong, người dân Lệ Thủy lại bắt đầu nô nức chuẩn bị thuyền đua, bơi của địa phương mình. Các thuyền bơi nam, thuyền đua nữ bắt đầu làm lễ xuống thuyền, hạ thủy và tổ chức bơi “thụa” (tập luyện thử). Tham gia từng đội thuyền là trai bơi, gái đua được xóm làng lựa chọn kỹ càng, phải là người có sức lực dẻo dai và tinh thần thi đấu cao. Trai bơi thường từ 30-40 tuổi, gái đua thường từ 25-35 tuổi và phải có hộ khẩu tại nơi thi đấu.
Chuẩn bị đò bơi, đua cho lễ hội
Lễ hội bơi, đua thuyền Tết Độc lập trên sông Kiến Giang thường có hơn 30 thuyền bơi nam và 20 thuyền đua nữ. Các làng vùng giữa của huyện đều có một thuyền bơi nam và một thuyền đua nữ tham gia. Chiếc thuyền hoàn thành dài khoảng 17m, lòng thuyền rộng từ 1-1,2m. Thuyền đua cũng cấu tạo giống thuyền bơi nhưng ngắn hơn và hẹp hơn, đủ cho 10-13 tay chèo. Chèo của thuyền đua dài 3m, mặt bản rộng 0,3m, chèo của thuyền nam gọi là chầm, dài khoảng 1m, mặt bản rộng 0,3m, có tay cầm. Cả chầm và chèo đều được đánh dầu bóng hoặc sơn màu chống thấm nước.
Đường bơi trong các cuộc đua thường trên dưới 20 km tùy theo giải xã, cụm hay huyện. Tuyến đường bơi độc nhất thường chọn từ trước đến nay là thượng tiêu cầu Trạm (xã Mỹ Thủy) qua chợ Thùi – Phú Thọ (xã An Thủy) và hạ tiêu mũi Viết Thượng Phong (thị trấn Kiến Giang) vừa là điểm buông phao, vừa là nơi về đích.
Phần thưởng mang về từ bơi, đua thuyền không lớn, giá trị vật chất không nhiều, nhưng thật sự là niềm tự hào của những làng có thuyền bơi nam, thuyền đua nữ giành được giải. Những món quà đó được đem về trưng bày ở thôn, xã của mỗi đội đua thuyền và trở thành sức mạnh tinh thần tiếp sức mùa lễ hội tiếp theo cho trai bơi, gái đua và toàn thôn xóm. Đáng nói hơn, trong niềm hân hoan của người dân xứ Lệ thì dù thuyền bơi có đoạt giải hay không thì mỗi làng cũng tổ chức liên hoan ăn mừng ngày Tết Độc lập, mừng ngày hội lớn của quê hương và chiếc thuyền bơi của làng được dân làng nâng niu cất giữ cẩn thận.
Các đò bơi trên đường về đích
Bày tỏ tâm nguyện trong dịp lễ hội
Điều thiêng liêng hơn nữa là theo các cụ cao niên ở Lệ Thủy, vào mỗi dịp Quốc khánh 2/9, cùng với việc tham gia lễ hội bơi, đua thuyền trên sông Kiến Giang, người dân xứ Lệ làm cơm dâng lên bàn thờ, ghi nhớ công ơn của Bác Hồ. Đặc biệt, năm nay, trên ban thờ của mỗi gia đình ở huyện Lệ Thủy đã đặt thêm di ảnh của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vị tướng tài của quê hương Lệ Thủy, Quảng Bình. Đây là cách bày tỏ tấm lòng thành kính và tri ân của con cháu đối với sự hy sinh xương máu để giành độc lập, tự do cho dân tộc của thế hệ cha ông. Chính vì thế, ngày Tết Độc lập đã trở thành một ngày thiêng liêng, mang màu sắc đặc trưng văn hóa riêng của huyện Lệ Thủy – nơi được mệnh danh là quê hương “Hai giỏi”, nổi tiếng với phong trào “Gió Đại Phong. Sóng Duyên Hải. Cờ Ba Nhất”, lừng lẫy trận chiến thắng Xuân Bồ và quê hương của các chị pháo binh Ngư Thủy anh hùng…
Theo như lời ông Nguyễn Văn Súng, Chủ tịch Hội Chất độc da cam xã Lộc Thủy tâm sự: “Việc làm mâm cơm cúng tổ tiên, dâng lên Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp vừa tưởng nhớ đến ông bà, vừa bày tỏ tri ân đến công lao to lớn của Bác Hồ và Đại tướng, đồng thời để con cháu sum vầy liên hoan mừng ngày Tết Độc lập cũng như lễ hội truyền thống của quê hương”. Anh Trần Minh Ái (xã Lộc Thủy) hiện đang công tác tại Học viện Hải quân (thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa) cũng trải lòng, dù công tác ở xa quê nhưng mỗi dịp Tết Độc lập, tôi đều cố gắng sắp xếp về quê, ngoài việc tham dự lễ hội bơi, đua thuyền còn để cùng gia đình sum vầy làm mâm cơm giỗ Bác Hồ và Bác Giáp (cách gọi thân thương của người dân Lộc Thủy đến Đại tướng Võ Nguyên Giáp).
Náo nức âm vang mùa lễ hội
Vào những ngày cuối tháng Tám, đầu tháng Chín trên quê hương Lệ Thủy, dòng Kiến Giang hiền hòa lại âm vang tiếng mõ, tiếng chiêng trống của ngày hội đua thuyền. Lễ hội bơi, đua thuyền đã đi vào tiềm thức, trở thành một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa của người dân xứ Lệ, chứa đựng sức sống mãnh liệt, niềm lạc quan yêu đời, sự vươn lên mạnh mẽ của người dân nơi đây. Không chỉ vậy, lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống Lệ Thủy vào dịp Tết Độc lập của dân tộc 2/9 cũng đã có sức lan tỏa, ảnh hưởng mạnh mẽ ra các vùng, miền xung quanh như: Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế hay Đà Nẵng. Đặc biệt, năm 2003, lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống trên Kiến Giang được UBND tỉnh Quảng Bình công nhận là lễ hội văn hóa, thể thao tiêu biểu cấp tỉnh. Đây thực sự là một hoạt động văn hóa có giá trị tinh thần, mang sắc thái riêng của Lệ Thủy, xứng đáng là một nét văn hóa vô giá tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và phát huy ngày càng rộng khắp hơn.
Ngày lễ Quốc khánh 2/9 lại về, người dân Lệ Thủy ở khắp mọi miền Tổ quốc đang hướng về ngày hội, ngày Tết Độc lập – một nét văn hóa độc đáo đầy ý nghĩa, là niềm tự hào riêng có của mảnh đất và con người xứ Lệ.
Minh Huyền
