Phim tài liệu và ký sự là những thể loại báo chí đầy thử thách, đòi hỏi người làm nghề không chỉ có năng lực chuyên môn sắc bén mà còn là bản lĩnh kiên cường, tinh thần dấn thân và niềm say mê khám phá. Hai nhà báo kỳ cựu Phan Tân Lâm và Trần Văn Tú của Đài Quảng Trị chia sẻ, động lực chính là khao khát khám phá những câu chuyện sâu sắc, chưa được biết đến và truyền tải chân thực đến công chúng.
Để tạo ra tác phẩm thành công, họ nhấn mạnh tầm quan trọng của sự kiên trì bền bỉ, khả năng quan sát tinh tế, sự đồng cảm sâu sắc với nhân vật và một nền tảng kiến thức vững chắc. Dù phải đối mặt với nhiều khó khăn như thiếu kinh nghiệm, áp lực thời gian và sự cạnh tranh của kỷ nguyên số, hai nhà báo khuyên thế hệ trẻ hãy dấn thân, không ngừng học hỏi, giữ vững niềm đam mê và sự tử tế để tạo ra những tác phẩm giá trị.
QTO – Phim tài liệu và ký sự, những thể loại đầy thử thách, luôn đòi hỏi ở người làm báo không chỉ năng lực chuyên môn sắc bén mà còn là bản lĩnh kiên cường, tinh thần dấn thân không ngừng và niềm say mê khám phá vô tận. Mỗi tác phẩm ra đời là kết quả của những hành trình tác nghiệp gian nan, sự kiên trì bền bỉ theo đuổi đề tài cùng khát vọng mãnh liệt muốn khắc họa chân thực những lát cắt cuộc sống. Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925-21/6/2026), chúng tôi hân hạnh trò chuyện cùng hai nhà báo kỳ cựu của Đài Phát thanh – Truyền hình Quảng Trị: Phan Tân Lâm và Trần Văn Tú – những cây bút, máy quay đã dành nhiều năm tâm huyết cho dòng chảy phim tài liệu, ký sự.
 |
| Hai nhà báo Phan Tân Lâm (bìa phải) và Trần Văn Tú đang tác nghiệp thực hiện ký sự tại Cao điểm 367, xã Nam Hải Lăng – Ảnh: NVCC |
P.V: Kính thưa hai anh, trong bối cảnh đa dạng của các thể loại báo chí đương đại, động lực nào đã thôi thúc và duy trì sự gắn bó sâu sắc của hai anh với phim tài liệu và ký sự?
Nhà báo Phan Tân Lâm: Với tôi, phim tài liệu đòi hỏi người sáng tạo phải sở hữu một nền tảng kiến thức vững chắc về lịch sử, văn hóa, con người và bản sắc của từng vùng đất. Mặc dù mọi tác phẩm điện ảnh đều cần cảm xúc, nhưng trong thể loại tài liệu, cảm xúc ấy phải mang chiều sâu và sự lắng đọng. Ngược lại, ký sự lại mang đến một hơi thở tươi mới, được khơi nguồn từ những cuộc gặp gỡ con người và cảnh vật dường như ngẫu nhiên, song lại truyền tải đến tác giả những rung cảm mãnh liệt. Có thể nói, ký sự truyền hình không chỉ cung cấp thông tin đa chiều về địa lý, văn hóa, lịch sử và con người, mà còn lồng ghép vào đó một góc nhìn riêng đầy cảm xúc và chất thi vị của người kể chuyện.
Nhà báo Trần Văn Tú: Sự nghiệp của tôi gắn liền với thể loại này bắt nguồn từ niềm say mê bất tận với những câu chuyện có chiều sâu. Trong khi một bản tin hay phóng sự ngắn chỉ có thể phản ánh vấn đề một cách tức thời, thì phim tài liệu và ký sự mở ra không gian để đào sâu, khám phá và tiếp cận nhiều tầng lớp thông tin phức tạp hơn. Điều quyến rũ nhất chính là cơ hội được đồng hành cùng nhân vật, chứng kiến sự biến chuyển trong cuộc sống của họ và truyền tải những câu chuyện đó một cách chân thực nhất đến với công chúng.
Nhà báo Phan Tân Lâm: Tôi tin rằng đó chính là sự tò mò đặc trưng của nghề nghiệp. Quảng Trị ẩn chứa vô vàn vùng đất tuyệt mỹ cùng những câu chuyện sâu sắc nhưng chưa thực sự được nhiều người biết đến. Do đó, mỗi chuyến đi đối với tôi không chỉ là cơ hội để khai phá thêm về quê hương mình mà còn là dịp để giới thiệu những giá trị tiềm ẩn ấy đến rộng rãi công chúng. Hơn nữa, dù là phim tài liệu hay ký sự, người làm phim cần phải trải nghiệm, gặp gỡ và suy tư sâu sắc. Điều cốt lõi vẫn là cách chúng ta kể câu chuyện bằng hình ảnh, âm thanh, màu sắc và bối cảnh… Tất cả phải hòa quyện để tạo nên một tác phẩm vừa cuốn hút, vừa để lại trong lòng người xem những suy ngẫm về thân phận con người, khơi gợi những tư duy và hành động tích cực vì cộng đồng, xã hội…
Tôi vẫn vẹn nguyên ký ức về những chuyến tác nghiệp giữa đại ngàn, những cuộc hành trình gian khó tìm đến các địa danh mới được khai phá như đỉnh Voi Mẹp sừng sững hay những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn nơi biên giới. Có những khi phải cuốc bộ hàng giờ liền, vác theo thiết bị cồng kềnh giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt, nhưng đổi lại là những thước phim vô giá và niềm hạnh phúc vỡ òa khi tác phẩm được hoàn thiện.
P.V: Theo anh, đâu là yếu tố then chốt nhất quyết định sự thành công của một tác phẩm phim tài liệu hay ký sự?
Nhà báo Phan Tân Lâm: Với tôi, phẩm chất hàng đầu chính là sự kiên trì bền bỉ. Sáng tạo phim tài liệu tuyệt đối không cho phép sự nóng vội. Nhiều đề tài đòi hỏi chúng ta phải đeo bám, tìm hiểu trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới có thể thu thập đủ tư liệu cần thiết. Kế đến là khả năng quan sát tinh tế và sự đồng cảm sâu sắc với nhân vật. Người làm phim cần biết lắng nghe, thấu hiểu và đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật để truyền tải câu chuyện một cách chân thực và chạm đến cảm xúc. Cuối cùng, một nền tảng kiến thức vững chắc là không thể thiếu. Bởi lẽ, khi khai thác bất kỳ lĩnh vực nào, từ văn hóa, lịch sử cho đến đời sống của cộng đồng dân tộc thiểu số, người làm nghề bắt buộc phải nghiên cứu kỹ lưỡng để tránh tạo ra những tác phẩm hời hợt, thiếu chiều sâu.
 |
| Nhà báo Phan Tân Lâm ghi hình tác nghiệp tại Cao điểm 278 Cam Lộ – Ảnh: NVCC |
P.V: Với tư cách là người đi trước, anh sẽ chia sẻ lời khuyên nào cho các phóng viên trẻ đang ấp ủ mong muốn theo đuổi thể loại đặc thù này?
Nhà báo Phan Tân Lâm: Lời khuyên của tôi là: Hãy dấn thân nhiều hơn, đọc rộng hơn và đừng bao giờ lùi bước trước khó khăn. Những tác phẩm thực sự giá trị thường không xuất hiện ở những nơi tiện nghi nhất. Nhiều khi, chính những chuyến đi đầy gian nan, những cuộc gặp gỡ tình cờ nhưng đáng giá lại mang đến chất liệu quý báu, tạo nên linh hồn cho một sản phẩm báo chí. Tuy nhiên, điều cốt yếu hơn cả là phải nuôi dưỡng và giữ vững niềm đam mê. Bởi lẽ, nếu không thực sự yêu nghề, thật khó để duy trì những hành trình dài ngày, thức trắng đêm dựng phim hay kiên trì quay lại hiện trường nhiều lần để nắm bắt được khuôn hình ưng ý nhất.
Gian nan trên hành trình sự nghiệp
P.V: Mặc dù tuổi đời và kinh nghiệm nghề nghiệp có phần khiêm tốn hơn so với nhà báo Phan Tân Lâm, phóng viên Trần Văn Tú đã để lại dấu ấn với không ít tác phẩm phim tài liệu, ký sự chất lượng, nổi bật là giải thưởng cao tại Giải báo chí khu vực Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung lần thứ I năm 2026. Vậy theo anh, trở ngại lớn nhất mà những người trẻ phải đối mặt khi theo đuổi thể loại này là gì?
Nhà báo Trần Văn Tú: Trở ngại lớn nhất chính là sự thiếu hụt kinh nghiệm và vốn sống. Phim tài liệu không đơn thuần chỉ cần kỹ năng quay dựng thuần thục, mà còn yêu cầu khả năng tinh nhạy trong việc phát hiện vấn đề, tư duy tổ chức nội dung chặt chẽ và đặc biệt là cách tiếp cận nhân vật một cách khéo léo, sâu sắc.
Người trẻ thường sở hữu lợi thế về sự am hiểu công nghệ và sức sáng tạo dồi dào, nhưng đôi khi lại thiếu đi vốn sống và sự từng trải. Do đó, cá nhân tôi luôn nỗ lực học hỏi từ các bậc tiền bối, đặc biệt là những nhà báo gạo cội như anh Phan Tân Lâm. Bên cạnh đó, áp lực về thời gian cũng là một thử thách không nhỏ. Một tác phẩm chất lượng đòi hỏi sự đầu tư công sức đáng kể từ khâu khảo sát, thu thập tư liệu, ghi hình cho đến dựng phim. Có những giai đoạn, tôi phải đồng thời đảm đương công việc đưa tin hàng ngày và theo đuổi các đề tài dài hơi, khiến áp lực trở nên vô cùng lớn.
P.V: Anh có thể hé lộ đôi chút về những ‘bí quyết’ nào đã giúp anh tạo nên những tác phẩm được giới chuyên môn đánh giá cao?
Nhà báo Trần Văn Tú: Thực tế, tôi không cho rằng có bất kỳ ‘bí quyết’ đặc biệt nào, ngoài việc luôn giữ thái độ làm nghề nghiêm túc và tận tâm. Với mỗi đề tài, tôi đều dành thời gian nghiên cứu kỹ lưỡng, tìm kiếm một góc tiếp cận độc đáo và nỗ lực kể câu chuyện bằng cảm xúc chân thật nhất. Tôi luôn tâm niệm rằng, một tác phẩm phim tài liệu hay ký sự chất lượng là kết quả của một quá trình lao động tập thể miệt mài. Đằng sau mỗi thành quả luôn có sự hỗ trợ đắc lực từ đồng nghiệp, kỹ thuật viên, quay phim và sự động viên quý báu từ lãnh đạo cơ quan. Bài học lớn nhất mà tôi rút ra là phải kiên trì đến cùng với đề tài. Nhiều khi, những chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt lại chính là điểm nhấn then chốt, tạo nên chiều sâu và giá trị cho toàn bộ tác phẩm. Nếu lơ là bỏ qua, tác phẩm có thể sẽ mất đi phần hồn cốt cần thiết.
 |
| Nhà báo Trần Văn Tú đang tác nghiệp ghi hình tại đỉnh núi Voi Mẹp – Ảnh: NVCC |
P.V: Trong suốt quá trình dấn thân với những thể loại báo chí này, điều gì đã để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong tâm trí anh?
Nhà báo Trần Văn Tú: Đó chính là những khoảnh khắc mà nhân vật thực sự mở lòng, chia sẻ tâm tư. Có những người ban đầu vô cùng dè dặt, khép kín, nhưng sau nhiều ngày đồng hành, sự tin tưởng đã lớn dần, và họ đã kể lại những câu chuyện sâu kín nhất của mình. Chính những khoảnh khắc chân thật ấy đã tạo nên giá trị cốt lõi và sức lay động của phim tài liệu.
Tôi cũng không thể quên những lần cùng ê-kíp tác nghiệp ở các vùng sâu, vùng xa hẻo lánh, phải đối mặt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt hay những tình huống bất ngờ nằm ngoài dự tính. Thế nhưng, chính những khó khăn tưởng chừng như trở ngại ấy, đôi khi lại biến thành những kỷ niệm đẹp đẽ, đáng nhớ trong hành trình làm nghề.
P.V: Theo đánh giá của hai anh, thể loại phim tài liệu và ký sự hiện nay đang đối diện với những cơ hội và thách thức nào?
Nhà báo Phan Tân Lâm: Kỷ nguyên công nghệ số đã và đang mở ra vô vàn cơ hội để các tác phẩm tiếp cận công chúng một cách nhanh chóng và rộng khắp hơn. Tuy nhiên, cùng với đó là thách thức khi khán giả ngày nay có quá nhiều lựa chọn, đòi hỏi người làm nghề phải liên tục đổi mới, sáng tạo trong cách kể chuyện để giữ chân người xem.
Nhà báo Trần Văn Tú: Tôi hoàn toàn đồng tình. Thách thức lớn nhất chính là làm thế nào để duy trì sự chú ý của người xem trong bối cảnh thông tin hiện nay đang ngày càng trở nên ngắn gọn và tốc độ. Để làm được điều đó, phim tài liệu cần phải song hành giữa việc đảm bảo chiều sâu nội dung và một cách thể hiện hiện đại, lôi cuốn, có khả năng hấp dẫn công chúng.
P.V: Nhân Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam 21/6 thiêng liêng, hai anh có lời nhắn nhủ đặc biệt nào muốn gửi gắm đến thế hệ phóng viên trẻ đang ấp ủ ước mơ theo đuổi con đường báo chí?
Nhà báo Phan Tân Lâm: Hãy luôn gìn giữ sự tử tế trong tâm hồn và lòng nhiệt huyết với nghề. Đó là nền tảng vững chắc nhất để có thể bền bỉ đi đường dài trên con đường báo chí đầy thử thách nhưng cũng đầy vinh quang.
Nhà báo Trần Văn Tú: Tôi mong muốn gửi gắm tới các bạn trẻ thông điệp rằng đừng bao giờ e ngại thử thách. Bởi lẽ, những hành trình gian khó nhất lại thường là nơi chúng ta gặt hái được những trải nghiệm quý giá nhất. Chỉ cần còn giữ vẹn nguyên niềm đam mê và khát vọng mãnh liệt được kể những câu chuyện mang ý nghĩa tích cực cho cộng đồng, chúng ta chắc chắn sẽ luôn tìm thấy động lực mạnh mẽ để vững bước tiến về phía trước.
P.V: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ sâu sắc của hai anh!
Lê Trường (thực hiện)
