QTO – Trong bức tranh đổi thay của phường Bắc Gianh hiện đại, làng Thổ Ngọa vẫn sừng sững như một minh chứng sống động, trải qua hơn nửa thiên niên kỷ để gìn giữ những tầng trầm tích lịch sử và ký ức cộng đồng. Nơi đây không chỉ là mái nhà thân thương của bao thế hệ mà còn là không gian văn hóa linh thiêng, nơi hun đúc và bảo tồn những truyền thống, bản sắc độc đáo. Khi ngày lễ kỷ niệm 555 năm thành lập làng cận kề, không khí hân hoan lan tỏa khắp chốn, khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về một miền quê từng là “bát danh hương” của Quảng Bình xưa.
Một buổi sáng cuối tuần, theo bước chân của các bậc cao niên làng Thổ Ngọa, tôi may mắn có dịp ghé thăm những địa danh mang đậm dấu ấn lịch sử như chùa Cảnh Tiên cổ kính, đền Thánh Võ uy nghi, chợ Họa truyền thống, khu dân cư bình yên ven sông Gianh và Cồn Két thơ mộng giữa sóng nước… Làng xưa nay đã hòa mình vào sự phát triển năng động của phường Bắc Gianh; những con đường làng nhỏ hẹp giờ đã nhường chỗ cho các trục phố rộng lớn, tấp nập. Dù vậy, giữa nhịp sống đô thị sôi động, các địa chỉ tâm linh và những ký ức cộng đồng vẫn lặng lẽ hiện hữu, như những mốc thời gian vĩnh cửu nhắc nhở về hành trình hơn nửa thiên niên kỷ của ngôi làng.
Những ngày này, trong câu chuyện của các cụ cao niên, ký ức và niềm tự hào đan xen với sự háo hức, tất bật chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 555 năm thành lập làng – một đại hội mà bao thế hệ người dân đang mong chờ từng giây phút.
 |
| Đền Võ Thánh, biểu tượng văn hóa tâm linh của Thổ Ngọa, đã được trùng tu và trở thành nơi quy tụ tinh thần cộng đồng. Ảnh: N.M |
Qua những câu chuyện đầy sống động của ông Nguyễn Ngọc Diễn, Trưởng làng, và ông Nguyễn Duy Phú, người dân Thổ Ngọa, lịch sử của ngôi làng được tái hiện rõ nét. Đồng thời, cuốn “Địa chí làng Thổ Ngọa” do tác giả Đỗ Duy Văn biên soạn cũng đã phân tích tường tận bối cảnh lịch sử hình thành làng, gắn liền với bốn làn sóng di dân từ Bắc vào Nam để khai hoang, lập nghiệp.
Dựa trên các tư liệu tộc phả được ghi lại trong sách, ông Nguyễn Khống (tự Khắc Nhượng), quê quán tại xã Thổ Vượng, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, xứ Nghệ An (nay thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh), là một võ tướng tài ba phò tá vua Lê Thánh Tông. Sau khi lập nên công trạng hiển hách trong cuộc chinh phạt Chiêm Thành, vào năm 1471, ông được cử trấn giữ quân doanh Ba Đồn và được nhà vua ban thưởng vùng đất hoang hóa dọc theo doanh trại. Cùng với phu nhân là bà Hoàng Thị Trường, người làng Ngọa Kiều (Can Lộc, Hà Tĩnh) và dòng tộc, ông đã tiên phong khai khẩn, xây dựng cơ nghiệp, đặt những nền móng vững chắc cho làng Thổ Ngọa. Tên gọi “Thổ Ngọa” là sự kết hợp tinh tế giữa quê hương của ông và quê vợ, một cách để ông khắc ghi ký ức về nguồn cội khi đặt chân đến vùng đất mới.
Thổ Ngọa từng tự hào với nhiều công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa đặc sắc. Tuy nhiên, do vị trí chiến lược ven sông Gianh – vùng đất từng là ranh giới khốc liệt trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh và sau này trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt trong chiến tranh – nhiều công trình đã bị tàn phá, hư hỏng nặng nề hoặc không còn dấu tích. Trong những năm tháng gian khổ đó, một số công trình còn phải tháo dỡ để lấy gỗ làm hầm trú ẩn và phục vụ nhu cầu thiết yếu của người dân. Ngày nay, một số di tích đã được tôn tạo, phục dựng như chùa Cảnh Tiên, đền Võ Thánh cùng hệ thống 5 giếng cổ của làng…, trở thành những địa chỉ tâm linh gắn kết mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Nơi đây còn là miền đất giàu truyền thống lễ hội với vô vàn trò chơi dân gian đặc sắc như bài chòi, đấu roi, đu xuân, cờ tướng, cờ thẻ, cờ người, gà chọi… Trong nghệ thuật ẩm thực, bên cạnh những món ăn dân dã mà đậm đà hương vị quê nhà, mâm cỗ 5 tầng với những quy tắc bày biện nghiêm ngặt đã từ lâu trở thành niềm kiêu hãnh của người dân Thổ Ngọa bởi sự cầu kỳ và tinh tế hiếm có.
Làng còn nổi danh với nghề làm nón lá truyền thống, được xem là cái nôi sản sinh ra nhiều làng nón khác trong vùng. Từ công việc lao động thường nhật, một nét sinh hoạt văn hóa độc đáo đã hình thành khi trai gái vừa làm nón, vừa hát hò đối đáp giao duyên. Con gái Thổ Ngọa không chỉ nổi tiếng đảm đang mà còn được biết đến với vẻ đẹp duyên dáng. Song song đó, buôn bán cũng là một nghề phát triển mạnh mẽ của cư dân nơi đây, góp phần tạo nên sự năng động và trù phú cho ngôi làng ven sông Gianh.
Chính từ những tầng trầm tích văn hóa sâu sắc ấy, qua bao thế hệ, Thổ Ngọa đã sản sinh và nuôi dưỡng nhiều người con tài danh. Dù lập nghiệp ở phương trời nào, trên bất kỳ lĩnh vực nào, họ vẫn luôn mang theo trong mình ký ức về một miền quê bên dòng Gianh, nơi đã hun đúc nên nhân cách và khát vọng vươn lên mãnh liệt của mỗi cá nhân.
Những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của Thổ Ngọa đang được cấp ủy, chính quyền địa phương đặc biệt quan tâm gìn giữ và phát huy. Bà Đinh Thị Ngọc Lan, Bí thư Đảng ủy phường Bắc Gianh, nhấn mạnh rằng với bề dày hơn nửa thiên niên kỷ, Thổ Ngọa là một tài sản văn hóa vô giá của địa phương. Do đó, phường đang từng bước rà soát, sưu tầm tư liệu, khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời kết nối các di tích, lễ hội và nghề truyền thống để hình thành các điểm tham quan, trải nghiệm văn hóa cộng đồng, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương và thúc đẩy phát triển du lịch địa phương.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi làng bên dòng Gianh vẫn kiên cường gìn giữ những giá trị văn hóa và ký ức của nhiều thế hệ. Trong nhịp sống mới hôm nay, những “dấu xưa” ấy không chỉ là niềm tự hào sâu sắc của người dân địa phương mà còn là nguồn lực mạnh mẽ để quê hương tiếp tục giữ vững bản sắc, hướng tới sự phát triển bền vững trong tương lai.
Diệp Đồng
