Văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số tại vùng sâu vùng xa đang đối mặt nguy cơ mai một nghiêm trọng do ảnh hưởng của văn minh hiện đại, đe dọa bản sắc và sự phát triển bền vững. Trước thực trạng này, nhiều cá nhân như ông Đinh Xuân Bàng (dân tộc Chứt) và ông Hồ Xuân Hồi (dân tộc Bru-Vân Kiều) đã nỗ lực sưu tầm, chế tác và truyền dạy các giá trị văn hóa, nhạc cụ, làn điệu cổ truyền cho thế hệ trẻ. Chính quyền địa phương tại Quảng Trị đã tích cực hỗ trợ bằng việc thành lập các đội văn nghệ quần chúng và tổ chức hàng chục lớp tập huấn chuyên sâu nhằm phục hồi, bảo tồn các giá trị văn hóa đặc trưng. Việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống này được định hướng gắn liền với phát triển du lịch bền vững, không chỉ củng cố bản sắc mà còn tạo ra những trải nghiệm độc đáo, thu hút du khách và nâng cao đời sống cho cộng đồng.
QTO – Văn hóa truyền thống là mạch nguồn vô giá, định hình bản sắc và tinh thần của mỗi dân tộc. Tuy nhiên, trước dòng chảy mạnh mẽ của văn minh hiện đại, những di sản quý báu này đang đứng trước nguy cơ xói mòn và đứt gãy, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, nơi đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sinh sống. Do đó, việc bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa đặc trưng không chỉ thỏa mãn nhu cầu thụ hưởng mà còn củng cố quyền làm chủ của Nhân dân, góp phần kiến tạo sự phát triển kinh tế-xã hội bền vững cho địa phương.
Văn hóa – Hồn cốt đại ngàn
Xưa nay, cuộc sống của cộng đồng người Rục, người Mày (thuộc dân tộc Chứt) tại các bản làng heo hút thuộc xã Kim Phú luôn gắn liền với tự nhiên hùng vĩ. Nếp sống, phong tục, và những lời ca tiếng hát của họ là bản hòa tấu bất diệt cùng mẹ thiên nhiên. Thế nhưng, guồng quay hối hả của cuộc sống hiện đại đang dần đẩy những tinh hoa văn hóa truyền thống vào quên lãng. Đau đáu trước thực trạng này, suốt nhiều năm qua, ông Đinh Xuân Bàng, cư dân bản Yên Hợp, xã Kim Phú, miệt mài sưu tầm và chế tác những nhạc cụ, làn điệu cổ truyền của người Rục, người Mày, với khát vọng truyền lại cho các thế hệ mai sau.
Ông Bàng chia sẻ, những nhạc cụ như khèn, sáo hay các khúc hát dân ca đều là minh chứng sống động cho đời sống sinh hoạt thường nhật của bà con. Từ những lời tình tự đôi lứa, tình cảm phụ tử thiêng liêng đến những bài ca giao duyên khi lên rừng kiếm củi… tất cả đều mộc mạc, chất phác nhưng đang dần phai nhạt theo thời gian. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở phương thức truyền miệng và sự thiếu mặn mà từ phía thế hệ trẻ.
 |
| Hình ảnh một lớp tập huấn văn hóa truyền thống của cộng đồng Bru-Vân Kiều tại xã Kim Ngân. Ảnh: X.P |
Trong khoảng hai năm gần đây, với sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, các đội văn nghệ quần chúng đã được thành lập tại các bản Phú Minh, Ón, Yên Hợp, Mò O Ồ Ồ – những nơi quần cư của các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã Kim Phú. Mỗi đội gồm khoảng 10 thành viên nòng cốt, chủ yếu là con em người Mày, người Rục trong vùng.
Thông qua các đội văn nghệ này, ông Bàng cùng các vị già làng uy tín khác thường xuyên tổ chức các buổi tập luyện, truyền thụ kỹ năng chơi nhạc cụ và đặc biệt là những làn điệu được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ông Đinh Xuân Bàng bày tỏ niềm hy vọng: “Mong rằng những người trẻ sẽ tiếp tục giữ gìn và phát huy để không quên đi cội nguồn tổ tiên, để những lời ca, tiếng hát của người Rục, người Mày mãi ngân vang giữa đại ngàn xanh thẳm.”
Không chỉ dừng lại ở công tác sưu tầm, ông Hồ Xuân Hồi, một người con của đồng bào Vân Kiều tại thôn 6, xã Khe Sanh, còn được bà con địa phương trìu mến gọi là “nhạc trưởng” mỗi khi có chương trình văn nghệ. Nhiều năm về trước, ông Hồi đã miệt mài sưu tầm các làn điệu truyền thống, đồng thời kết hợp sáng tác và biểu diễn thành thạo các loại nhạc cụ đặc trưng của các dân tộc thiểu số trong vùng, từ khèn, chiêng, đàn đến sáo. So với cộng đồng người Chứt, người Bru-Vân Kiều trên địa bàn tỉnh có số lượng đông đảo hơn và vẫn bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Tuy nhiên, trước sức ảnh hưởng của các giá trị văn hóa hiện đại, họ cũng đang đứng trước thách thức về sự mai một và lãng quên.
Ông Hồi chia sẻ, để duy trì những nét văn hóa truyền thống độc đáo, bên cạnh nỗ lực tự thân của cộng đồng, rất cần có những chính sách hỗ trợ đặc thù từ Nhà nước để công tác lưu giữ và phát huy được hiệu quả…
Văn hóa: Bản sắc độc đáo cho du lịch bền vững
Thời gian qua, các cấp chính quyền đã và đang nỗ lực triển khai đồng bộ, hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số. Giai đoạn 2021-2025, ngành văn hóa đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn chuyên sâu nhằm phục hồi, bảo tồn nhiều giá trị văn hóa đặc trưng, tiêu biểu của đồng bào vùng cao. Qua các lớp tập huấn, bà con không chỉ thấu hiểu sâu sắc hơn những chính sách của Đảng, Nhà nước về bảo tồn, phát huy giá trị các loại hình văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, mà còn tự tin phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình.
Theo số liệu thống kê, tỉnh Quảng Trị hiện có khoảng hơn 120 nghìn đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là Bru-Vân Kiều (bao gồm Vân Kiều, Khùa, Ma Coong, Trì), Tà Ôi và Chứt (gồm Sách, Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng)… Thực tế cho thấy, Quảng Trị hội tụ nhiều yếu tố tiềm năng để phát triển mạnh mẽ ngành du lịch, đặc biệt là lợi thế nổi bật từ việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa bản địa độc đáo của cộng đồng các dân tộc.
Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho biết, các lớp tập huấn không chỉ hướng tới mục tiêu phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số mà còn tích hợp chặt chẽ với định hướng phát triển du lịch. Đây là bước đi chiến lược, thiết yếu nhằm kiến tạo nền tảng văn hóa vững chắc, góp phần vào sự phát triển bền vững của vùng cao.
Cũng theo ông Thành, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số gắn liền với phát triển du lịch là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nói chung, cũng như của tỉnh Quảng Trị trong những năm gần đây. Những giá trị truyền thống tốt đẹp của bà con chính là động lực quan trọng, tạo nên những trải nghiệm đặc sắc, có sức hút mạnh mẽ, níu chân du khách. Phát triển du lịch dựa trên nền tảng văn hóa này không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn thúc đẩy nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương…
Xuân Phú
