Hát sắc bùa Minh Hóa là loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng, là nét hồn cốt văn hóa của cộng đồng người Minh Hóa mỗi dịp Tết đến xuân về. Năm 2024, nghệ thuật này đã vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, khẳng định giá trị độc đáo của nó. Khác với sắc bùa đồng bằng, sắc bùa Minh Hóa trầm hùng, mạnh mẽ, thường do một đoàn gồm 5 nam giới biểu diễn với niềm tin mang lại phước lành, tài lộc cho gia chủ. Buổi hát được trình diễn với cấu trúc chặt chẽ 3 phần, nội dung phong phú mang ý nghĩa cầu chúc sức khỏe, mùa màng bội thu và cuộc sống an lành. Nhờ tâm huyết của các nghệ nhân, cộng đồng và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, sắc bùa đang được hồi sinh mạnh mẽ và chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ.
QTO – Khi đất trời khoác lên mình tấm áo mùa xuân, giữa không gian bảng lảng sương giăng và hương vị Tết nồng ấm lan tỏa, những thanh âm rộn ràng của tiếng trống, tiếng chiêng sắc bùa lại ngân vang. Đây không chỉ là giá trị tinh thần, mà còn là nét hồn cốt văn hóa của cộng đồng người Minh Hóa vùng cao mỗi độ Tết đến, xuân sang.
Hát sắc bùa Minh Hóa không chỉ là một loại hình âm nhạc dân gian đơn thuần, mà là sự kết tinh của hàng trăm năm lịch sử, gắn bó sâu sắc với đời sống của cư dân các xã Dân Hóa, Tân Thành, Kim Phú, Kim Điền và Minh Hóa. Năm 2024, nghệ thuật này đã vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, khẳng định giá trị trường tồn và bản sắc văn hóa độc đáo, không thể trộn lẫn.
 |
| Năm 2024, Hát sắc bùa Minh Hóa vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia – Ảnh: N.M.P |
Khác với sắc bùa ở vùng đồng bằng mang âm hưởng thường thấy là sự nhẹ nhàng, du dương, sắc bùa Minh Hóa lại trầm hùng, mạnh mẽ, vang vọng đặc trưng của núi rừng. Sự khác biệt này tạo nên điểm nhấn độc đáo, phản ánh rõ nét khí chất hào sảng, phóng khoáng của con người nơi đây.
Điểm đặc sắc của hát sắc bùa Minh Hóa còn thể hiện ở quy định về các thành viên trong đoàn hát. Theo phong tục truyền thống, một đoàn thường có 5 người, do một người có uy tín trong cộng đồng làm đội trưởng. Đặc biệt, đoàn hát chỉ bao gồm những nam giới trong trang phục áo dài, khăn đóng.
Người dân địa phương tin rằng những lời chúc từ phái nam sẽ mang lại phước lành, tài lộc, sự hanh thông và sức mạnh cho gia chủ trong năm mới.
Bàn về ý nghĩa sâu sắc của phong tục này, anh Hoàng Việt Anh, thành viên Câu lạc bộ Sắc bùa xã Minh Hóa chia sẻ: “Sắc bùa là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Theo quan niệm dân gian của người dân khu vực Minh Hóa, khi Tết đến, nếu được đoàn sắc bùa đến nhà chúc Tết thì năm đó sẽ làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn, xua đi những điều xui rủi của năm cũ để đón chào một năm mới bình an, vạn sự như ý”.
Một buổi hát sắc bùa được trình diễn với cấu trúc chặt chẽ, bao gồm 3 phần chính: Dạo cổng: Nghi thức xin phép gia chủ; Hát chính: Là phần chúc tụng, cầu an cho gia đình; Kết thúc: Khép lại không khí thiêng liêng của buổi hát. Nội dung các làn điệu vô cùng phong phú, từ Mở cửa, Xưng danh, đến Chúc năm mới, Đóng bùa… Tất cả đều mang ý nghĩa cầu chúc sức khỏe dồi dào, mùa màng bội thu và cuộc sống an lành, hạnh phúc. Những câu hát: “Thưa! Thưa! Dạ! Dạ/ Kính thưa thượng hạ…” ngân vang mộc mạc nhưng thấm đẫm nghĩa tình cộng đồng.
Dù trải qua những giai đoạn tưởng chừng mai một, nhưng với tâm huyết của các nghệ nhân và cộng đồng, làn điệu sắc bùa đang được hồi sinh mạnh mẽ. Công tác bảo tồn hiện nay không chỉ dừng lại ở nỗ lực của các câu lạc bộ mà còn có sự định hướng và hỗ trợ rõ ràng từ chính quyền địa phương.
 |
| Đội sắc bùa thực hiện nghi thức chúc Tết tại một gia đình vào đêm giao thừa – Ảnh: N.M.P |
Chia sẻ về định hướng bảo tồn, bà Đinh Thị Mai Anh, Phó trưởng Phòng Văn hóa xã Tân Thành (một trong những địa phương có truyền thống sắc bùa lâu đời) nhấn mạnh: “Địa phương sẽ phối hợp chặt chẽ với các sở, ban, ngành hữu quan để bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa phi vật thể hát sắc bùa. Trong đó, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến công tác tuyên truyền và truyền dạy cho các thế hệ trẻ, nhất là trong môi trường học đường”.
Sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt này giúp nghệ thuật sắc bùa len lỏi sâu rộng vào từng nếp nhà, từng mái trường. Từ những mâm cơm “bưng cỗ Tết” thể hiện lòng hiếu đạo đến những làn điệu sắc bùa vang vọng, người dân đang đồng lòng gìn giữ những giá trị vô giá của nguồn cội. Sắc bùa không chỉ đơn thuần là những làn điệu, đó là lời chúc lành ý nghĩa, là sợi dây kết nối thâm giao tình làng nghĩa xóm, khiến mùa xuân trên rẻo cao thêm phần thắm đượm và tràn đầy ý nghĩa.
Nguyễn Minh Phong
