Hàn gắn vết thương chiến tranh: Lời kêu gọi từ trái tim để xây dựng tương lai bình yên

Ông Nguyễn Hiếu Trung, Giám đốc Trung tâm RENEW, đã đại diện Việt Nam tham dự Hội thảo quốc tế tại Cộng hòa Séc, trình bày về 25 năm nỗ lực của RENEW trong khắc phục hậu quả chiến tranh. Bài tham luận nhấn mạnh thông điệp "Trả lại đất đai cho cuộc sống" và thực trạng Quảng Trị – tỉnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi bom mìn và chất độc da cam.
RENEW đã triển khai mô hình hành động bom mìn toàn diện "Một chuỗi, ba mắt xích" bao gồm giáo dục nguy cơ, hỗ trợ nạn nhân và rà phá bom mìn. Nhờ đó, số vụ tai nạn đã giảm đáng kể, hơn 417 triệu mét vuông đất được trả lại an toàn và hàng ngàn nạn nhân được hỗ trợ.
Từ kinh nghiệm thực tiễn, RENEW đúc kết 5 bài học cốt lõi như xây dựng năng lực địa phương, biến cộng đồng thành "mắt thần" báo tin và lập kế hoạch dài hạn theo thập kỷ. Trong giai đoạn tới, RENEW đặt mục tiêu biến Quảng Trị thành "Tỉnh An toàn" vào năm 2035 và chia sẻ mô hình thành công này.

“`html

QTO – Tại Hội thảo khoa học quốc tế về Ô nhiễm và Bệnh tật năm 2026 diễn ra tại Cộng hòa Séc, ông Nguyễn Hiếu Trung, Quản lý Điều phối Dự án RENEW và Giám đốc Trung tâm RENEW, đã có bài trình bày sâu sắc trước các đại diện tổ chức, nhà khoa học và chuyên gia từ hơn 20 quốc gia. Phóng viên (P.V) Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đã thực hiện cuộc phỏng vấn với ông ngay sau khi ông trở về từ sự kiện quan trọng này.

Hành trình kiên định

– P.V: Ông có thể chia sẻ cảm xúc của mình khi tham dự Hội thảo khoa học quốc tế về Ô nhiễm và Bệnh tật 2026?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Tôi vô cùng vinh dự khi được đại diện RENEW tham gia hội thảo khoa học quốc tế tầm cỡ tại Cộng hòa Séc. Niềm vinh dự này càng nhân lên khi bản tham luận của tôi về những nỗ lực của RENEW được ban tổ chức đánh giá cao và chọn để trình bày. Điều này một lần nữa khẳng định hành trình 25 năm bền bỉ của chúng tôi trong việc chung tay hàn gắn vết thương chiến tranh đã được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận. Hội thảo không chỉ là diễn đàn để chúng tôi chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn mà còn là dịp để tri ân sự hỗ trợ liên tục, quý báu của các đối tác quốc tế dành cho Việt Nam.

– P.V: Khi đến với hội thảo, ông mang theo thông điệp gì?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Đến với hội thảo, chúng tôi truyền tải thông điệp cốt lõi: “Trả lại đất đai cho cuộc sống sau nửa thế kỷ chiến tranh kết thúc”. Thông điệp này được đúc kết từ tinh thần “Những người từng ở hai chiến tuyến nay sát cánh bên nhau hàn gắn tổn thất do chiến tranh để lại”. Chúng tôi mong muốn minh chứng rằng một địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề từ bom mìn vẫn có thể từng bước phục hồi nhờ mô hình hành động bom mìn toàn diện, do chính người Việt Nam quản lý, điều hành và làm chủ, với sự đồng hành của đối tác quốc tế.

– P.V: Hòa bình đã trở lại Việt Nam, nhưng nỗi đau chiến tranh vẫn hiện hữu. Từ thực tiễn công việc, ông nhận thấy những nỗi đau ấy đang hiện diện như thế nào?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Hậu quả của chiến tranh để lại là vô cùng tàn khốc. Theo số liệu chúng tôi tìm hiểu, trong suốt cuộc chiến, hơn 7,5 triệu tấn bom đạn đã trút xuống Việt Nam, gấp đôi tổng lượng bom đạn trong Thế chiến II, cướp đi sinh mạng khoảng 3 triệu người. Đến nay, hàng triệu người khác vẫn đang gánh chịu những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe và nỗi đau khuyết tật do chất độc da cam/dioxin gây ra.

Riêng với Quảng Trị, đây là tỉnh chịu tác động nặng nề nhất trong chiến tranh. Hậu quả của bom mìn, vật nổ và chất độc da cam/dioxin vẫn còn nhức nhối cho đến ngày nay. Thống kê cho thấy, toàn tỉnh có hơn 620.000ha đất còn ô nhiễm bom mìn. Trong 25 năm đầu sau chiến tranh (1975-2000), trung bình mỗi năm Quảng Trị ghi nhận 316 vụ tai nạn bom mìn, gây ra hàng trăm cái chết và vô số trường hợp tàn phế, trong đó có cả trẻ em.

Kiến tạo “Một chuỗi, ba mắt xích”

– P.V: Trong 25 năm đồng hành cùng người dân Quảng Trị, RENEW đã nỗ lực như thế nào để góp phần khắc phục hậu quả chiến tranh?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Thành lập từ tháng 8/2001 tại Đông Hà, trên cơ sở hợp tác giữa chính quyền tỉnh Quảng Trị và các cựu chiến binh Mỹ, RENEW đã triển khai mô hình hành động bom mìn tích hợp “Một chuỗi, ba mắt xích”. Trong công tác giáo dục nguy cơ bom mìn, chúng tôi tập trung tuyên truyền hành vi an toàn tại các trường học và cộng đồng, đồng thời xây dựng mạng lưới người dân báo tin khi phát hiện vật nổ.

Đối với lĩnh vực hỗ trợ nạn nhân bom mìn và người khuyết tật, RENEW chú trọng phục hồi chức năng, lắp đặt chân tay giả lưu động tại các làng xã, hỗ trợ sinh kế, xây dựng công trình vệ sinh và tiếp sức các gia đình nạn nhân da cam. Trong khảo sát và rà phá bom mìn, chúng tôi duy trì các đội phản ứng nhanh xử lý tin báo lưu động, khảo sát dấu vết bom chùm và rà phá sạch đất canh tác. Điểm khác biệt của mô hình RENEW là do người Việt Nam trực tiếp lãnh đạo, quản lý và làm chủ. Chúng tôi giữ vững năng lực, trang thiết bị và dữ liệu lâu dài tại địa phương dưới sự điều phối chung của Trung tâm Hành động Bom mìn Quảng Trị.

– P.V: Những nỗ lực ấy đã mang lại kết quả đáng mừng như thế nào, thưa ông?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa RENEW và các tổ chức hành động bom mìn tại Quảng Trị, chúng tôi đã đạt được những thành tựu vượt bậc. Số vụ tai nạn bom mìn được kéo giảm đáng kể, đặc biệt năm 2019 là năm đầu tiên Quảng Trị không ghi nhận bất kỳ vụ tai nạn bom mìn nào. Các cán bộ, nhân viên dự án đã rà tìm, phá hủy hơn 844.000 vật liệu nổ các loại, bàn giao hơn 417 triệu mét vuông đất an toàn cho cộng đồng và xử lý hơn 13.950 cuộc gọi khẩn cấp từ người dân.

Hiện tại, chúng tôi đã hoàn thành rà phá gần 52% diện tích ô nhiễm bom chùm đã xác định tại khu vực phía Nam Quảng Trị. Thông qua các hoạt động của mình, RENEW và các đơn vị đã tiếp cận giáo dục an toàn cho gần 343 ngàn lượt người, đồng thời hỗ trợ vận động, cung cấp dụng cụ chỉnh hình và sinh kế cho hơn 3,1 ngàn người khuyết tật, nạn nhân bom mìn.

Bài học tái thiết

– P.V: Lời mời từ Ban Tổ chức hội thảo quốc tế tại Cộng hòa Séc vừa qua phần nào khẳng định: kinh nghiệm 25 năm của RENEW có thể đóng góp vào nghiên cứu tái thiết cho các quốc gia, vùng lãnh thổ đang chịu tàn phá của chiến sự. Theo ông, những giá trị nào từ mô hình của chúng ta có thể áp dụng sớm?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Từ công tác khắc phục hậu quả chiến tranh ở Quảng Trị, RENEW đã đúc kết 5 bài học kinh nghiệm cốt lõi có thể chia sẻ cho các vùng từng hoặc đang là chiến sự. Thứ nhất là triển khai đồng thời việc rà phá bom mìn, giáo dục nguy cơ và hỗ trợ nạn nhân ngay từ giai đoạn đầu. Thứ hai là xây dựng năng lực địa phương ngay từ ngày đầu tiên; bởi lẽ, chuyên gia quốc tế có thể đến rồi đi, nhưng chỉ có người dân và cán bộ địa phương mới là những người ở lại để hoàn thành công việc. Thứ ba là cần biến cộng đồng thành “mắt thần” báo tin; từ thực tiễn nhiệm vụ, chúng tôi nhận thấy mạng lưới báo tin từ người dân phát hiện được nhiều bom mìn hơn bất kỳ cuộc khảo sát đơn lẻ nào. Thứ tư là duy trì một hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, chuẩn hóa, được nhiều bên cùng chia sẻ. Cuối cùng là lập kế hoạch theo thập kỷ, không theo chu kỳ viện trợ. Thực tế cho thấy, bom mìn vẫn tồn tại lâu hơn thời gian của các khoản tài trợ ngắn hạn, do đó cần một chiến lược dài hạn vững chắc.

– P.V: Sau cột mốc 25 năm bền bỉ đưa Quảng Trị tiến dần đến mục tiêu an toàn trước hiểm họa bom mìn, ông cùng cộng sự sẽ có những bước đi tiếp theo như thế nào trên chặng đường sắp tới?

– Ông Nguyễn Hiếu Trung: Trong giai đoạn chiến lược 2026-2030, RENEW tập trung thực hiện 3 mục tiêu trọng tâm: Nâng cao hiệu quả giáo dục nguy cơ để mọi tin báo bom mìn đều được xử lý an toàn; mở rộng hỗ trợ nạn nhân và người khuyết tật trên địa bàn toàn tỉnh; duy trì các đội rà phá hiện trường đa năng vừa phản ứng nhanh, vừa rà phá và giáo dục an toàn tại hiện trường.

Về tầm nhìn đến năm 2035, chúng tôi sẽ đồng hành với chính quyền tỉnh Quảng Trị để đạt mục tiêu trở thành “Tỉnh An toàn”, không còn nguy cơ tai nạn bom mìn đe dọa đời sống Nhân dân. RENEW cũng sẽ tiếp tục vận động nguồn tài trợ quốc tế để hoàn thành khảo sát bom chùm trên toàn tỉnh vào năm 2030, đồng thời chủ động chia sẻ bài học kinh nghiệm tích hợp tới các tỉnh thành khác trong nước và hỗ trợ kỹ thuật cho một số địa phương nước bạn Lào.

– P.V: Xin cảm ơn ông!

Quang Hiệp (thực hiện)

“`