Chúa Nguyễn Hoàng: Hành Trình Dựng Nghiệp Vạn Đại Phương Nam

Năm 1558, Chúa Nguyễn Hoàng đã vượt Hoành Sơn đặt chân đến xứ Thuận Hóa, khởi đầu cho công cuộc Nam tiến và ứng nghiệm lời sấm "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân". Trong 56 năm trấn thủ Thuận-Quảng, ông đã thành công thu phục nhân tâm, khai phá lãnh thổ và củng cố cương vực quốc gia, góp phần định hình dáng vóc nước Việt Nam ngày nay. Với tầm nhìn chiến lược, ông đặt dinh tại Ái Tử và thực thi chính sách khoan dung, giảm nhẹ sưu thuế, khuyến khích phát triển kinh tế biển và giao thương quốc tế, biến Thuận-Quảng thành đô hội sầm uất. Nhờ những đóng góp vĩ đại này, Chúa Nguyễn Hoàng được tôn xưng là "Chúa Tiên" và được ghi nhận là anh hùng mở cõi, người đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển phương Nam của đất nước.

Năm 1558, Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng đã vượt dãy Hoành Sơn hùng vĩ để đặt chân đến xứ Thuận Hóa. Trong suốt 56 năm (1558-1613) trấn thủ Thuận-Quảng, với tầm nhìn chiến lược và tư duy tiên phong, Chúa Nguyễn Hoàng đã thành công trong việc thu phục nhân tâm, khai phá lãnh thổ, mở rộng và củng cố cương vực quốc gia trên hành trình Nam tiến. Hành động này đã ứng nghiệm lời sấm của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (ý nghĩa: một dãy Hoành Sơn đủ để dung thân muôn đời), từ đó định hình nên dáng vóc nước Việt Nam ngày nay.

Định Danh Dinh Ái Tử: Nền Tảng Mở Cõi Phương Nam

Tháng 10 năm Mậu Ngọ (1558), Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng cùng đoàn tùy tùng khoảng 1.000 người đã tiến vào Thuận Hóa. Một kỷ nguyên mới hé mở khi đoàn thuyền của ông xuôi dòng Cửa Việt, cập bến xã Ái Tử, huyện Vũ Xương (nay là xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị). Vị trấn thủ mới đã quyết định chọn Ái Tử làm nơi đặt dinh, khởi sự cho một hành trình “vạn đại” mang tầm vóc lịch sử. Việc đặt dinh tại Ái Tử thể hiện một quyết sách chính trị khéo léo và linh hoạt, nhằm tránh những xung đột ban đầu trên vùng đất xa lạ, tạo lập một giai đoạn ổn định cần thiết trước khi triển khai các chính sách an dân ở phương Nam.

Tại Ái Tử, Chúa Nguyễn Hoàng đã “ban hành chính sách khoan dung, thường xuyên ban phát ân huệ, thực thi công lý một cách công bằng, chỉnh đốn và khuyến khích tướng sĩ bản bộ. Đồng thời, nghiêm cấm và loại trừ những kẻ hung ác, khiến nhân dân ai nấy đều cảm phục nhân đức”. Bên cạnh đó, ông còn đẩy mạnh “cải biến phong tục tập quán, dẹp bỏ nạn nói thách ở chợ, loại trừ hành vi trộm cướp trong dân chúng, đảm bảo an ninh đến mức cổng làng không cần đóng. Thuyền buôn nước ngoài đến giao thương đều được trao đổi đúng giá, quân lệnh nghiêm minh, thúc đẩy mọi người nỗ lực lao động”.

Quốc sử quán triều Nguyễn đã ghi chép về Chúa Nguyễn Hoàng như sau: “Nhân dân đều được an cư lạc nghiệp, thị trường không có nạn ép giá, trộm cướp không còn. Thuyền buôn từ các nước tấp nập cập bến. Xứ trấn nhanh chóng trở thành một đô hội sầm uất… Chúa đã biết vỗ về quân dân, trọng dụng hào kiệt, giảm nhẹ sưu thuế, khiến lòng dân vô cùng cảm phục, và từ đó ông được tôn xưng là Chúa Tiên”.

Cảnh người dân Ái Tử dâng nước chúc mừng Chúa Nguyễn Hoàng khi ông nhậm chức trấn thủ xứ Thuận Hóa được tái hiện – Ảnh: T.Long

Chúa Nguyễn Hoàng đã kiên định với chủ trương nhất nguyên chính trị nhưng lại dung hòa với đa nguyên văn hóa. Văn hóa dưới thời ông luôn gắn liền với tự do tôn giáo và tín ngưỡng. Dù chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Nho gia và mang sứ mệnh truyền bá Nho giáo khi cai quản Thuận Hóa, Chúa Nguyễn Hoàng tuyệt nhiên không hề áp đặt hay loại bỏ bất kỳ hình thức tín ngưỡng bản địa nào. Ngược lại, ông còn khuyến khích, bảo vệ và đề cao các tín ngưỡng của người dân bản xứ, biến đây thành một phương cách hữu hiệu để đảm bảo sự ổn định về giá trị văn hóa, tinh thần và sự bền vững của xã hội.

Trong công cuộc mở cõi vĩ đại của các Chúa Nguyễn, không thể không nhắc đến sự đóng góp to lớn của nhiều danh tướng xuất thân từ Quảng Trị. Định mệnh đã chọn danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh, một người con ưu tú của Quảng Trị, để lĩnh sứ mệnh tiên phong khai mở vùng đất Nam Bộ. Ông đã từng giữ các chức vụ quan trọng như Cai cơ trấn thủ dinh Trấn Biên (Phú Yên), Chưởng cơ trấn thủ dinh Bình Khang và sau đó là Trấn thủ dinh Trấn Biên (Biên Hòa), Phiên Trấn (Gia Định). Với lệnh của chúa Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Hữu Cảnh đã thiết lập chính quyền địa phương tại Nam Bộ, đồng thời khuyến khích người dân Ngũ Quảng di cư vào các vùng đất mới như Phước Long, Tân Bình, rồi dần tiến xuống Tân An, Mỹ Tho, Rạch Gầm, Long Hồ… lan rộng khắp đồng bằng sông Tiền, sông Hậu, từ cù lao Ông Chưởng đến tận Châu Đốc và Hà Tiên.

Tầm Nhìn Chiến Lược Hướng Biển

Chiến lược hướng biển là một mô thức hoàn toàn mới, một dấu ấn đặc sắc trong tư duy của Chúa Tiên ngay từ những ngày đầu đặt chân đến Thuận Hóa. Với tầm nhìn sâu rộng, những kế sách sắc bén và dài hạn, ông nhận thức rõ rằng xứ Thuận-Quảng có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, dân cư chủ yếu sống bằng nông nghiệp, kinh tế còn kém phát triển. Để Đàng Trong có thể vững mạnh, cần thiết phải đẩy mạnh giao thương, mở cửa ra biển lớn, chủ động hội nhập và thông thương với các quốc gia trong khu vực, vươn tầm ra thế giới, từ đó hình thành một chiến lược kinh tế đột phá: kinh tế biển.

Chúa Nguyễn Hoàng đã đặc biệt ưu tiên phát triển kinh tế thương nghiệp, thúc đẩy buôn bán và trao đổi hàng hóa với các nước ngoài, nhằm mục tiêu làm giàu cho dân và cường thịnh cho đất nước. Ông cũng chú trọng phát triển thị trường nội địa, biến hoạt động trao đổi hàng hóa thành động lực quan trọng giúp Đàng Trong vươn mình mạnh mẽ. Đây là một tư duy tiên phong và đổi mới, hoàn toàn khác biệt so với quan điểm cổ điển, bảo thủ của các triều đại phong kiến trước đó vốn chỉ đề cao nông nghiệp theo thứ bậc truyền thống: Sĩ, nông, công, thương. 

Hoành Sơn Quan – Nơi khởi nguồn vạn đại – Ảnh: T.Long

Nếu ban đầu, Cửa Việt-Ái Tử-Thạch Hãn là trung tâm hành chính quan trọng khi Nguyễn Hoàng vừa đặt chân đến Thuận Hóa, thì sau này, Thanh Hà-sông Hương-Kim Long đánh dấu bước phát triển kinh tế tiếp theo, củng cố vị thế tự chủ. Và đỉnh cao là Đà Nẵng-Hội An-Nước Mặn, những cái tên đã làm nên tầm vóc kinh tế vượt trội của hai xứ Thuận-Quảng, vươn ra tầm khu vực Đông Nam Á và thế giới.

Dưới sự trị vì của Chúa Tiên, với tầm nhìn chiến lược hướng biển, ông đã khéo léo nắm bắt thời cơ, biến Hội An thành một đặc khu kinh tế thương mại phồn thịnh, tạo thế đối trọng với Phố Hiến ở Đàng Ngoài. Điều này đã mở ra cơ hội giao thương rộng lớn cho cư dân Thuận-Quảng. Đồng thời, thông qua việc mở rộng giao thương quốc tế, ông còn tận dụng để tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật, mua sắm vũ khí, chế tạo đạn dược và huấn luyện quân đội, từ đó củng cố vững chắc nền quốc phòng cho Đàng Trong.

Tri Ân Người Khai Mở Cõi Sơn Hà

Khi kỷ niệm 500 năm ngày sinh Chúa Nguyễn Hoàng (1525-2025) và 467 năm từ cột mốc ông đặt nền móng đầu tiên cho dinh Ái Tử, khởi nguồn sự nghiệp mở cõi lẫy lừng ở phương Nam, hậu thế luôn khắc ghi, bày tỏ lòng tri ân sâu sắc và kính trọng vô hạn đối với Chúa Nguyễn Hoàng.

Theo nhận định của Giáo sư Sử học Phan Huy Lê: Chúa Tiên Nguyễn Hoàng hoàn toàn xứng đáng được tôn vinh là anh hùng mở cõi. Bởi lẽ, trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, chỉ đến thời đại Nguyễn Hoàng, chúng ta mới chứng kiến một công cuộc mở mang bờ cõi quy mô lớn, mang tính thống nhất và định hình rõ rệt.

Tiến sĩ Nguyễn Khắc Thái nhận định: Để tri ân công lao mở cõi vĩ đại của Chúa Tiên, điều cấp thiết là phải bảo tồn những di sản vật thể còn sót lại ngay tại địa điểm ông đặt nền móng đầu tiên cho sự nghiệp khai mở phương Nam – đó là Ái Tử, Triệu Phong, Quảng Trị. Trên vùng đất này, cần tiến hành nghiên cứu sâu rộng và xây dựng một công viên lịch sử văn hóa, tái hiện toàn bộ hành trình mở cõi của Chúa Nguyễn Hoàng cùng với các di vật lịch sử đã được sưu tầm và gìn giữ.

“Điều quan trọng là phải truyền đạt nhận thức sâu sắc về giá trị và vai trò của Nguyễn Hoàng đến thế hệ trẻ. Bởi lẽ, cho đến nay, hiểu biết của hậu thế về ông vẫn còn hạn chế, chưa được đưa vào sách giáo khoa hay phổ biến rộng rãi trong đời sống xã hội về một Chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã mở cõi không bằng vũ lực mà bằng chính sách thu phục nhân tâm. Các di tích lịch sử, văn hóa gắn liền với hành trình mở cõi của Chúa Tiên cần được kết nối với hệ thống di tích lịch sử của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ tại Quảng Trị, nhằm khắc họa rõ nét hơn về vùng đất, con người Quảng Trị bình dị, bao dung, nghĩa tình đối với các bậc tiền nhân, cùng với giá trị lịch sử dựng nước, giữ nước và mở cõi vĩ đại”, Tiến sĩ Nguyễn Khắc Thái nhấn mạnh thêm.

Ngô Thanh Long